Phần lớn tranh ghép đá dùng keo hai thành phần, thường là nhựa epoxy và chất đóng rắn, để cố định đá vào tấm nền và lấp đường ghép. Keo bền hay không phụ thuộc bốn việc: trộn đúng tỉ lệ nhà sản xuất ghi, khuấy kỹ mà không tạo bọt, làm ở nhiệt độ và độ ẩm phù hợp, và chọn loại chống ngả vàng cho vùng đá trong. Sai một trong bốn việc này, lỗi có khi chỉ lộ ra sau vài tháng.
Khách nhìn tranh thì thấy đá, nhưng thứ giữ cho đá ở yên đó suốt nhiều năm là keo. Ở xưởng, keo là phần tốn ít diện tích nhất mà lại gây nhiều phiền toái nhất. Bài này nói về keo từ góc nhìn của người trực tiếp pha và đổ nó.
Keo hai thành phần hoạt động thế nào
Keo hai thành phần gồm phần nhựa và phần đóng rắn đựng riêng. Khi trộn vào nhau, chúng phản ứng hoá học và dần chuyển từ lỏng sang rắn. Khác với keo dán thông thường khô nhờ bay hơi dung môi, keo này cứng lại nhờ phản ứng, nên tỉ lệ hai phần quyết định keo có cứng hoàn toàn hay không.
Mỗi loại keo có tỉ lệ riêng, theo khối lượng hoặc theo thể tích, ghi trên bao bì. Đây không phải con số để ước lượng. Dư phần đóng rắn không làm keo nhanh cứng hơn như nhiều người nghĩ, mà làm keo đóng rắn không trọn, kém bền, có thể dính mặt hoặc dễ ngả màu; thiếu phần đóng rắn thì keo dẻo mãi, dính tay, không bao giờ cứng hẳn.
Từ lúc trộn, keo có một khoảng thời gian thao tác trước khi bắt đầu đặc lại. Phản ứng toả nhiệt, nên một cốc keo lớn tự nóng lên và đặc nhanh hơn nhiều so với cùng lượng keo dàn mỏng. Thợ có kinh nghiệm pha từng mẻ nhỏ vừa đủ dùng, không pha cả cốc lớn rồi để đó.
Nhiệt độ ảnh hưởng mạnh: trời lạnh phản ứng chậm, keo lâu cứng; trời nóng phản ứng nhanh, thời gian thao tác ngắn lại. Xưởng làm kỹ ghi lại nhiệt độ khi đổ keo cho tranh lớn, để biết khi nào được chuyển sang công đoạn mài.
Trộn và đổ keo đúng cách
Trình tự dưới đây là nguyên tắc chung; luôn đọc hướng dẫn của đúng loại keo đang dùng, vì mỗi hãng có tỉ lệ và thời gian khác nhau.
- Chuẩn bị chỗ làm. Bàn phẳng, sạch bụi, thông thoáng, có găng nitrile, cốc trộn sạch, que khuấy.
- Cân hoặc đong đúng tỉ lệ. Theo khối lượng thì dùng cân; theo thể tích thì dùng cốc có vạch. Không ước bằng mắt.
- Khuấy chậm và lâu. Khuấy chậm để không cuốn khí vào, vét kỹ thành và đáy cốc, vì keo chưa trộn đều hay đọng ở đó.
- Để keo nghỉ một chút. Bọt khí lớn nổi lên mặt; một số thợ đổ sang cốc thứ hai rồi khuấy tiếp để chắc trộn đều.
- Đổ hoặc phết vừa đủ. Dàn keo thành lớp, tránh đổ dày một chỗ vì dễ nóng và co ngót.
- Xử lý bọt trên mặt. Bọt nhỏ trên mặt có thể được phá bằng hơi nóng nhẹ thoáng qua, không hơ lâu một chỗ.
- Che bụi khi keo đóng rắn. Úp tấm che không chạm mặt để bụi không rơi vào keo còn ướt.
- Chờ đủ thời gian. Keo cứng bề mặt chưa phải là đóng rắn hoàn toàn; chờ đúng thời gian hãng ghi trước khi mài.
Thời tiết, độ ẩm và chuyện keo ở miền Bắc mùa nồm
Độ ẩm cao làm mặt keo mờ. Một số loại keo epoxy gặp không khí ẩm có thể tạo lớp mờ, hơi nhờn trên bề mặt. Lớp này phải được làm sạch trước khi phủ lớp tiếp.
Đá ẩm làm keo bám kém. Mùa nồm, đá và tấm nền hút hơi ẩm. Keo đổ lên mặt ẩm có thể không bám chắc, sau này mảnh bong.
Trời lạnh làm keo lâu cứng. Mùa đông, keo có thể cần thời gian lâu hơn nhiều. Mài khi keo chưa cứng hẳn là kéo đá lệch.
Trời nóng rút ngắn thời gian thao tác. Mùa hè, mẻ keo đặc nhanh; pha ít một, làm nhanh tay.
Máy lạnh và quạt mạnh mang bụi. Gió thổi bụi vào keo ướt. Che chắn trong lúc keo đóng rắn.
Ghi nhật ký keo. Ngày, giờ, nhiệt độ, lô keo cho mỗi tranh lớn giúp truy nguyên khi có lỗi.
Hỏi nhà sản xuất khi làm ngoài điều kiện chuẩn. Nếu phải làm keo ở nhiệt độ hay độ ẩm khác thường, hướng dẫn của hãng là căn cứ, không phải kinh nghiệm truyền miệng.
Vì sao keo ngả vàng, và cách xưởng giảm điều đó
Nhiều loại keo epoxy ngả vàng dần theo thời gian, nhanh hơn khi gặp tia cực tím và nhiệt. Với vùng đá đục, keo nằm dưới đá và trong khe hẹp, ngả vàng ít ai thấy. Với vùng thạch anh trong hay mã não cắt mỏng, lớp keo phía sau hiện ra qua đá, và khi nó vàng lên thì cả mảng đá trong ngả sang tông vàng.
Cách giảm đầu tiên là chọn loại keo được nhà sản xuất ghi là có khả năng chống ngả vàng, chống tia cực tím cho vùng đá trong và lớp phủ mặt. Không có keo nào không bao giờ đổi màu; chỉ có loại đổi chậm hơn nhiều.
Cách thứ hai là thiết kế: lót nền trắng dưới đá trong, giữ lớp keo dưới đá mỏng nhất có thể. Lớp keo càng mỏng, sự ngả màu càng khó thấy.
Cách thứ ba thuộc về người treo tranh: tránh nắng rọi thẳng, tránh đặt gần nguồn nhiệt. Tranh treo trong phòng ánh sáng gián tiếp giữ màu keo lâu hơn hẳn tranh treo ở sảnh kính nhiều nắng. Người bán nói "keo không bao giờ vàng" là người bán chưa nhìn lại tranh mình làm sau vài năm.
An toàn khi làm việc với keo
Đeo găng nitrile. Keo epoxy chưa đóng rắn có thể gây kích ứng và dị ứng da khi tiếp xúc nhiều lần; một khi đã dị ứng thì tiếp xúc ít cũng phản ứng.
Không rửa tay dính keo bằng dung môi. Dung môi làm keo thấm sâu hơn vào da. Lau sạch rồi rửa bằng xà phòng và nước.
Làm nơi thông thoáng. Một số thành phần keo có mùi và hơi; làm trong phòng kín lâu là không nên.
Kính bảo hộ khi trộn. Keo bắn vào mắt phải rửa nhiều nước và đi khám ngay.
Không để keo thừa nóng trong cốc. Cốc keo lớn có thể nóng lên đáng kể do phản ứng; để nơi an toàn, xa vật dễ cháy.
Mài keo đã cứng cũng sinh bụi. Bụi keo trộn bụi đá; vẫn cần mài ướt và khẩu trang lọc bụi mịn.
Cất keo xa trẻ em, thức ăn. Hai thành phần đều là hoá chất, đựng đúng chai gốc, có nhãn.
Đọc bảng an toàn của sản phẩm. Nhà sản xuất thường có tài liệu an toàn hoá chất; đó là nguồn đúng cho từng loại keo cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá dùng keo gì để dán đá?
Phổ biến nhất là keo hai thành phần như epoxy, vì bám tốt lên đá, cứng chắc và có loại trong suốt. Một số xưởng dùng thêm loại keo khác cho tấm nền hoặc lớp phủ. Loại keo cụ thể nên hỏi xưởng làm tranh.
Keo trong tranh đá có độc không khi treo trong nhà?
Keo đã đóng rắn hoàn toàn nhìn chung ổn định. Rủi ro về da và hơi chủ yếu nằm ở khâu chế tác khi keo còn lỏng. Tranh mới nhận còn mùi keo nồng thì nên để nơi thoáng vài ngày và hỏi lại xưởng.
Vì sao mảnh đá trên tranh bị bong?
Thường do mặt đá hoặc tấm nền còn bụi, còn ẩm khi dán, keo trộn sai tỉ lệ, hoặc tấm nền cong vênh theo thời tiết kéo bật mảnh. Va chạm khi vận chuyển cũng có thể làm bong mảnh ở mép.
Keo bị ngả vàng có sửa được không?
Keo ngả vàng ở lớp phủ mặt đôi khi có thể được mài bỏ và phủ lại, nhưng keo ngả vàng nằm dưới đá trong thì gần như phải gỡ đá ra làm lại. Nên nhờ xưởng đánh giá trước khi quyết định.
Có thể tự dán lại mảnh đá rơi bằng keo dán nhanh không?
Có thể tạm thời, nhưng keo dán nhanh thông dụng dễ để lại vệt trắng quanh mảnh và không cùng độ bền với keo gốc. Nếu tranh có giá trị, nên giữ mảnh lại và nhờ xưởng dán bằng đúng loại keo.
Thời gian keo khô là bao lâu?
Tuỳ loại keo, nhiệt độ và độ dày lớp keo, nên không có con số chung. Nhà sản xuất thường ghi thời gian khô bề mặt và thời gian đóng rắn hoàn toàn; hai con số này khác nhau, và mài phải chờ con số thứ hai.
