Tranh đá phong cảnh quê làm được từ một tấm ảnh chụp, từ vài tấm ảnh ghép lại, hoặc chỉ từ lời kể của người nhà. Bí quyết là chọn ra ba bốn chi tiết làm nên “chất quê” của riêng nhà mình, rồi mạnh tay lược bớt phần còn lại để đá có chỗ thở.
Người đặt tranh quê thường không đặt cho mình. Đó là quà con cháu ở thành phố làm cho bố mẹ, là bức tranh người đi xa muốn treo trong căn hộ để nhớ cây cầu tre, rặng tre, con đê. Vì vậy yêu cầu rất hay mơ hồ: “làm sao cho giống quê em”. Thợ nghe câu đó nhiều, và việc đầu tiên là giúp khách biến nỗi nhớ thành một danh sách chi tiết cụ thể.
Bài này đi qua cách chuẩn bị tư liệu, cách chọn chi tiết, cách đá tả trời, nước, ruộng, mái nhà, và những chỗ phong cảnh quê hay bị làm sai.
Từ ảnh, từ nhiều ảnh, hay từ lời kể?
Có ảnh chụp đúng góc mình nhớ thì đơn giản nhất. Thợ dựa vào ảnh để có phối cảnh, tỷ lệ, hướng sáng, rồi đơn giản hoá thành mảng. Nhưng ảnh quê thường chụp vội bằng điện thoại, góc nghiêng, dây điện cắt ngang trời, mái tôn mới lẫn vào mái ngói cũ. Người đặt cần nói rõ thứ nào giữ, thứ nào bỏ.
Phổ biến hơn là ghép nhiều ảnh: cây đa chụp năm này, cái giếng chụp năm khác, ngôi nhà chụp từ phía sân. Thợ hoặc người vẽ phác sẽ dựng lại một khung cảnh hợp lý từ các mảnh đó. Chỗ cần cẩn thận là khoảng cách thật giữa các vật. Nếu ở ngoài đời cây đa nằm cách nhà một quãng đồng, đưa nó vào sát hiên cho đẹp bố cục thì người trong làng nhìn sẽ thấy lạ. Nên hỏi người nhà trước khi dời chỗ những vật ai cũng biết.
Khó nhất là chỉ có ký ức. Cảnh đã đổi, nhà đã xây lại, ao đã lấp. Lúc đó buổi nói chuyện với thợ hoặc người vẽ phác quan trọng hơn mọi tấm ảnh. Người kể nên nói theo thứ tự đứng ở đâu nhìn ra: từ cổng nhìn vào, bên trái là gì, bên phải là gì, xa xa có gì. Kể theo cảm xúc thì đẹp nhưng người vẽ khó dựng hình.
Dù xuất phát từ đâu, bước chung là phải ra một bản phác có bố cục rõ ràng trước khi chọn đá. Phong cảnh không có khuôn mặt để so “giống hay không”, nên chính bản phác là chỗ người nhà nhìn vào và gật đầu: đúng là con đường ấy, đúng là mái đình ấy.
Chọn chi tiết nào để giữ lại?
Một vật làm mốc. Cây đa, cổng làng, mái đình, cây cầu, bến sông. Một vật mốc nhận ra ngay giúp cả bức tranh có địa chỉ.
Đường chân trời. Núi xa, rặng tre, hàng dừa hay chỉ là mép đồng thẳng tắp. Đường chân trời quyết định tranh là quê đồng bằng, trung du hay ven biển.
Mùa trong năm. Lúa xanh non, lúa chín vàng, ruộng mới gặt trơ gốc rạ, mùa nước nổi. Chọn một mùa và nói rõ, đá cho từng mùa khác hẳn nhau.
Giờ trong ngày. Sáng sớm có sương, trưa nắng gắt, chiều tà trời cam. Giờ quyết định bảng màu đá của cả bức.
Ngôi nhà, nếu có. Nếu muốn có nhà mình, cần ảnh mặt tiền rõ, số gian, kiểu mái. Nhà nhỏ ở xa thì chỉ cần dáng, nhà làm tiêu điểm thì cần chi tiết hơn.
Mặt nước. Sông, ao, kênh, ruộng ngập. Nước trong tranh đá rất đẹp nếu chọn đúng loại đá có ánh, nên giữ nếu cảnh quê có nước.
Con vật hoặc người, có hay không. Con trâu, đàn vịt, người đội nón đi trên bờ ruộng. Thêm vào tranh sống động hơn nhưng là chi tiết nhỏ, tốn công, nên chỉ giữ một hai cái.
Thứ cần bỏ. Dây điện, cột điện, mái tôn, biển quảng cáo, xe cộ. Nói thẳng với thợ rằng bỏ đi, kẻo thợ tưởng phải giữ cho “đúng thực tế”.
Một chi tiết riêng chỉ nhà mình biết. Cái chum ở góc sân, cây khế, chiếc xuồng buộc ở bến. Chi tiết nhỏ ấy làm người già xem tranh xúc động hơn mọi thứ khác.
Đá thường dùng cho từng mảng phong cảnh quê
Mỗi xưởng có kho đá riêng, bảng này chỉ là hướng chọn thường gặp để người đặt hiểu khi đọc bảng đá mẫu.
| Mảng cảnh | Đá hay được cân nhắc | Vì sao |
|---|---|---|
| Bầu trời sáng | Thạch anh trắng, đá trắng sữa, đá xanh nhạt | Màu nhẹ, cho mảng lớn không nặng mắt |
| Trời chiều | Mã não cam, thạch anh vàng, đá hồng nhạt | Có độ trong, lên ánh ấm khi đèn chiếu |
| Mặt nước | Đá xanh có ánh, thạch anh trong, lapis ở chỗ nước sâu | Độ trong và ánh giúp tả mặt nước lấp lánh |
| Ruộng lúa xanh | Ngọc xanh, aventurine, malachite ở vùng đậm | Nhiều bậc xanh để tả luống, thửa |
| Lúa chín, rơm rạ | Đá mắt hổ, thạch anh vàng, mã não vàng nâu | Đá mắt hổ có ánh sợi, gợi được thân lúa |
| Mái ngói, tường đất | Jasper đỏ nâu, mã não nâu | Tông đất ấm, ít ánh để tách khỏi trời |
| Tre, cây xa | Đá xanh đậm, đá đen điểm | Tạo khối tối làm nền cho chi tiết sáng phía trước |
Đá mắt hổ đổi ánh khi nghiêng tranh, một đặc tính rất hợp với ruộng lúa vì nhìn như lúa đang đung đưa. Đổi lại, nó cũng đổi sắc theo hướng đèn, nên nên xem mẫu dưới đúng kiểu đèn sẽ treo.
Tranh quê làm quà cho bố mẹ: những điều nên nghĩ trước
Tranh làm quà cho người lớn tuổi thì người nhận mới là người xem tranh nhiều nhất, không phải người đặt. Mắt người già thường kém đi, nên chi tiết li ti ít ý nghĩa bằng mảng rõ, tương phản vừa đủ. Một bức tranh tả được cổng làng và con đường vào nhà rõ ràng sẽ được ngắm hằng ngày, một bức đầy chi tiết nhỏ thì bố mẹ chỉ khen một lần.
Nên hỏi khéo bố mẹ trước khi đặt, hoặc ít nhất hỏi anh chị em trong nhà. Ký ức của mỗi người về quê khác nhau: người nhớ cảnh trước khi xây nhà mới, người nhớ cảnh lúc sân còn lát gạch. Vẽ theo trí nhớ một người, người kia có thể bảo “không phải quê mình”.
Chỗ treo ở nhà bố mẹ cũng cần xem trước. Nhà quê nhiều khi là tường vôi, độ ẩm cao vào mùa nồm, ánh sáng từ cửa chính hắt vào. Những điều này ảnh hưởng tới chọn khung, chọn cách treo và kiểu đá có ánh hay không. Gửi ảnh bức tường cho xưởng là cách đơn giản nhất.
Tham khảo trước vài mẫu tranh đá quý phong cảnh đã làm sẵn cũng giúp gia đình thống nhất phong cách nhanh hơn; có thể xem ở VatPham.com rồi chỉ cho thợ “gần giống kiểu này”.
Những chỗ tranh quê hay bị làm sai
Đẹp quá thành tranh chung chung. Thợ quen tay làm cảnh đồng quê mẫu, ai đặt cũng ra rặng tre, cánh cò, con trâu. Nhà mình ở vùng biển hay vùng đồi thì phải nói rõ.
Sai phối cảnh khi ghép ảnh. Cây to đặt xa nhưng vẽ cao hơn nhà, sông chảy ngược hướng địa hình. Người nhà duyệt bản phác cần soi kỹ chỗ này.
Sai mùa. Lúa chín vàng mà cây gạo đang nở đỏ, hai thứ có khi không cùng thời điểm ở quê mình. Người nhà hiểu mùa vụ địa phương hơn thợ.
Trời chiếm quá ít. Phong cảnh quê đẹp nhờ khoảng trời rộng. Nhồi đầy chi tiết lên tới mép trên làm tranh ngột.
Đá trời vân quá mạnh. Vân đá to ở mảng trời trông như mây giông, trong khi người đặt muốn trời trong. Hỏi xem mẫu đá trời trước.
Thêm người, vật mà không có ý nghĩa. Thêm cho đông vui làm tranh rối. Mỗi chi tiết nhỏ phải trả lời được câu “có gì riêng với nhà mình”.
Không thống nhất trong nhà. Người đặt duyệt xong, người nhận lại không thích. Với tranh quà, nên cho một người thân thân thiết với người nhận cùng xem bản phác.
Câu hỏi thường gặp
Không còn ảnh quê cũ thì có làm tranh đá được không?
Được, người vẽ phác sẽ dựng cảnh theo lời kể. Hãy kể theo thứ tự đứng ở đâu nhìn ra, bên trái bên phải có gì, và duyệt bản phác kỹ trước khi làm đá.
Có thể ghép nhiều ảnh quê thành một bức tranh đá không?
Có, đây là cách làm phổ biến. Chỉ cần giữ khoảng cách và vị trí thật của những vật mốc mà người trong làng ai cũng biết, để tranh không bị lạ.
Nên chọn mùa nào cho tranh đá phong cảnh quê?
Tuỳ ký ức của gia đình. Lúa chín cho tông vàng ấm, lúa non cho tông xanh mát; quan trọng là nói rõ một mùa để thợ chọn bảng màu đá thống nhất.
Đá nào tả mặt nước sông, ao đẹp nhất?
Thợ hay dùng đá có độ trong hoặc có ánh như thạch anh trong, đá xanh có ánh, chỗ nước sâu dùng tông xanh lam đậm. Nên xem mẫu dưới đèn để thấy độ lấp lánh thật.
Tranh quê tặng bố mẹ nên làm khổ bao nhiêu?
Tuỳ bức tường sẽ treo và khoảng cách đứng xem. Gửi ảnh bức tường kèm chiều ngang cho xưởng để được gợi ý khổ cân đối, tránh tranh quá to so với nhà.
Có nên đưa ngôi nhà của gia đình vào tranh?
Nên, nếu nhà là kỷ niệm chung của cả nhà. Cần ảnh mặt tiền rõ và nói rõ muốn nhà cũ hay nhà hiện tại, vì hai lựa chọn này hay gây bất đồng.
