Đánh giá giá trị một bức tranh đá là trả lời ba câu: làm bằng gì, làm thế nào, và có hợp với mình không. Xem từ xa, soi gần dưới đèn, lật mặt sau, hỏi vật liệu theo từng vùng, rồi mới đặt cạnh giá tiền; mười lăm phút kiểm kỹ như vậy đủ tránh phần lớn những bức tranh mua hớ.
Người mua lần đầu thường đánh giá bằng cảm giác: thích thì thấy đáng, không thích thì thấy đắt. Cảm giác là quan trọng, vì tranh là để ngắm. Nhưng cảm giác dễ bị dẫn dắt bởi ánh đèn cửa hàng, lời kể của người bán, và cái giá được nói ra trước. Một quy trình đơn giản giúp tách cái mình thích ra khỏi cái mình được kể.
Bài này là quy trình người thợ cả hay dạy khách: từng bước kiểm, bảng tiêu chí để chấm, cách đánh giá khi chỉ có ảnh, một tình huống mẫu, những sai lầm hay gặp và lúc nào nên nhờ người có chuyên môn.
Ba câu hỏi gốc
Câu thứ nhất, làm bằng gì: loại đá ở từng vùng, đá nguyên mảnh hay hạt đá, có đá nhuộm, đá ép, bột đá trộn keo, keo màu hay sơn vẽ thêm không. Câu này quyết định phần giá trị vật liệu.
Câu thứ hai, làm thế nào: ghép mảnh hay rải hạt, đường ghép khít hay hở, vân đá có được chọn theo hình không, bề mặt phẳng và bóng đều không, mặt sau chắc chắn không. Câu này quyết định phần giá trị tay nghề, thường là phần lớn nhất, như đã phân tích ở bài tay nghề thợ quyết định giá trị tranh đá.
Câu thứ ba, có hợp với mình không: đề tài mình có thích nhìn lâu, khổ có hợp tường, màu có hợp không gian và ánh sáng nhà mình. Một bức tranh tốt về vật liệu và tay nghề nhưng không hợp nhà thì với mình giá trị vẫn thấp.
Chỉ khi trả lời xong ba câu mới nên nhìn giá. Nhìn giá trước, mọi đánh giá sau đó đều bị kéo theo con số.
Quy trình kiểm tranh tại cửa hàng
Làm theo thứ tự, mỗi bước chỉ vài phút:
- Đứng xa vài bước, nhìn tổng thể. Bố cục rõ không, có điểm nhìn chính không, màu có hài hoà không. Nếu từ xa đã không thích thì dừng.
- Lại gần, chọn một chi tiết khó. Mắt người, móng ngựa, cánh hoa, chữ. Mảnh có mép gọn, nhỏ mà vẫn khít là dấu hiệu tốt.
- Nghiêng đầu dưới đèn. Xem độ phẳng, độ bóng đều, có keo tràn, có bọt khí không. Phân biệt bóng của đá với bóng của lớp keo phủ.
- Lần theo một đường ghép dài. Đi theo ranh giới giữa hai màu, xem đường có đều và đi đúng hình.
- Xem mép và bốn góc. Không sứt, không lấp keo cẩu thả.
- Lật mặt sau. Tấm nền, lớp che bụi, móc treo, có cong vênh không.
- Hỏi vật liệu theo vùng. Trời, nước, nền, chi tiết chính làm bằng gì; có nhuộm, ép, sơn không.
- Hỏi giấy tờ. Hoá đơn, phiếu mô tả, bảo hành, giấy kiểm định nếu có và do ai cấp.
- Nhìn giá sau cùng. Đặt cạnh những gì vừa thấy và nghe, hỏi mình có thấy xứng không.
Nếu cửa hàng không cho lật mặt sau hoặc không trả lời được câu hỏi vật liệu, đó đã là một phần câu trả lời.
Bảng tiêu chí tự chấm
Không cần cho điểm số, chỉ cần đánh dấu từng dòng là “tốt”, “bình thường” hay “cần hỏi thêm”. Nhiều dòng “cần hỏi thêm” mà giá cao thì nên cân nhắc.
| Tiêu chí | Cách kiểm | Dấu hiệu tốt | Cần hỏi thêm khi |
|---|---|---|---|
| Bố cục | Nhìn từ xa | Rõ ý, có điểm nhìn, có khoảng thở | Rối, nhiều chỗ tranh nhau sự chú ý |
| Chọn vân | Nhìn các mảng lớn | Vân đi theo hình | Vân ngược hình, lung tung |
| Đường ghép | Lại gần, nghiêng đèn | Khít, đều, đúng hình | Hở rộng, lấp keo dày |
| Chi tiết nhỏ | Soi một chi tiết khó | Mảnh nhỏ mép gọn | Gộp mảng hoặc vẽ sơn mà không nói |
| Bề mặt | Nghiêng dưới đèn | Phẳng, bóng đều | Gợn, vùng mờ, bọt khí |
| Màu đá | Nhìn ánh sáng ban ngày | Màu tự nhiên, có chênh nhẹ | Rực và đều bất thường |
| Mặt sau | Lật tranh | Nền chắc, che gọn, móc bắt vít | Để trần, móc dán, nền cong |
| Vật liệu | Hỏi theo vùng | Trả lời cụ thể, có ghi giấy | Trả lời chung chung |
| Giấy tờ | Xem tận tay | Hoá đơn, phiếu mô tả, bảo hành | Chỉ có giấy tự in của bên bán |
Bảng này dùng được cho cả tranh làm sẵn lẫn tranh đặt riêng. Với tranh đặt riêng, dùng nó khi xem tranh mẫu của xưởng trước khi đặt.
Những điều nên nghe kỹ trong lời người bán
Người bán nói về đá hay nói về vận may. Người bán có nghề nói nhiều về đá, vân, cách làm; nói nhiều về tài lộc là dấu hiệu nên tỉnh táo.
Có chủ động nói giới hạn không. “Chỗ này là sơn vẽ thêm”, “nền là hạt đá” là những câu đáng tin.
Có so với tranh khác của chính họ không. Người bán giỏi giải thích được vì sao bức này đắt hơn bức kia cùng khổ.
Có giục quyết không. “Chỉ giữ giá hôm nay” với tranh làm sẵn hiếm khi đúng.
Có nói tới bán lại, tăng giá không. Lời hứa sinh lời không nên là một phần của việc mua tranh.
Có ngại kiểm định không. Với tranh giá trị lớn, phản ứng trước đề nghị kiểm định là thông tin quan trọng.
Có nói rõ chính sách đổi trả, bảo hành không. Nói rõ, ghi rõ là dấu hiệu bán hàng có trách nhiệm.
Có hỏi lại về nhà mình không. Người hỏi về tường, ánh sáng, người xem là người muốn tranh hợp với mình.
Câu hỏi thứ ba: bức tranh có hợp với nhà mình không?
Nhiều người kiểm vật liệu và tay nghề rất kỹ rồi quên mất câu hỏi đơn giản nhất. Một bức tranh làm tốt nhưng đặt sai chỗ sẽ không bao giờ đẹp như lúc ở cửa hàng, và với người treo, giá trị của nó giảm đi thật sự.
Trước khi đi xem tranh, chụp lại bức tường định treo vào ban ngày và lúc bật đèn buổi tối, ghi chiều ngang tường và khoảng cách từ chỗ ngồi. Đứng trước bức tranh ở cửa hàng, mở ảnh ra so: màu tranh có hợp màu tường, màu sofa; khổ tranh chiếm bao nhiêu phần bức tường; ánh đèn nhà mình vàng hay trắng.
Đèn là chỗ hay bị bỏ qua nhất. Đá có độ trong và ánh như thạch anh, mắt hổ, mã não đổi sắc rõ theo ánh sáng. Bức tranh rực rỡ dưới đèn rọi cửa hàng có thể trầm hẳn dưới đèn vàng phòng khách. Nếu được, hỏi người bán cho xem tranh dưới ánh sáng thường hoặc gần cửa sổ.
Cuối cùng là đề tài. Hãy tưởng tượng nhìn bức tranh ấy mỗi sáng trong nhiều năm. Đề tài mình thật sự thích sẽ không chán; đề tài chọn vì người bán bảo “hợp mệnh”, “chiêu tài” mà mình không ưng thì sớm muộn cũng thấy vướng mắt.
Mua online, chỉ có ảnh thì đánh giá thế nào?
Mua tranh đá qua ảnh khó hơn nhiều, vì ảnh giấu đúng những thứ quan trọng: độ phẳng, độ bóng thật, đường ghép, mặt sau. Ảnh chụp dưới đèn mạnh, trên nền tối, qua chỉnh màu thường làm tranh đẹp hơn ngoài đời.
Nên xin thêm: ảnh chụp ban ngày không lọc màu, có tờ giấy trắng đặt cạnh để tự cân màu; ảnh cận một chi tiết khó; ảnh chụp nghiêng để thấy độ phẳng và độ bóng; ảnh mặt sau; ảnh có một vật quen thuộc như chiếc ghế để biết khổ thật. Nếu được, xin một đoạn video quay chậm khi nghiêng tranh dưới đèn, vì đá và keo phản chiếu ánh sáng rất khác nhau.
Hỏi mô tả vật liệu theo vùng bằng chữ, lưu lại tin nhắn. Hỏi chính sách khi nhận tranh không đúng mô tả: đổi, trả, ai chịu phí vận chuyển hai chiều. Với tranh nặng và giá trị lớn, chi phí gửi trả có thể đáng kể, nên phải biết trước.
Cuối cùng, nhìn giá trong tương quan với khổ và độ chi tiết. Bài tranh đá quý to hơn có đáng tiền hơn giải thích vì sao không nên so giá theo khổ đơn thuần, còn bài vì sao hai tranh đá cùng khổ mà giá chênh nhau nhiều lần giúp đọc báo giá cho đúng.
Một tình huống mẫu
Một người đứng trước hai bức thuận buồm xuôi gió cùng khổ ở hai cửa hàng, giá chênh nhau khá xa. Từ xa, cả hai đều đẹp. Lại gần, bức rẻ hơn có mảng trời và nước lấm tấm như giấy nhám, cánh buồm trắng phẳng lì không thấy đường ghép, nghiêng dưới đèn thấy một lớp bóng đều như nhựa phủ cả bức. Lật mặt sau, tấm ván ép để trần, móc treo dán keo.
Bức đắt hơn có mảng trời ghép từ những mảnh thạch anh lớn, vân nhẹ chạy ngang như mây; cánh buồm là mảnh đá trắng sữa mài cong theo gió, đường ghép khít; mặt sau có lớp che bụi, móc bắt vít. Người bán chỉ tay nói rõ: viền sóng là hạt đá, phần thân thuyền có đường nét vẽ thêm bằng keo màu.
Không bức nào là “giả”. Bức rẻ là tranh hạt đá phủ keo, làm nhanh, hợp ngân sách nhỏ hoặc làm quà số lượng nhiều. Bức đắt là tranh ghép mảnh làm kỹ, hợp treo lâu năm ở phòng khách. Người mua chọn bức đắt hơn vì định treo lâu, và vì thấy rõ mình đang trả tiền cho những gì.
Điều đáng chú ý: nếu chỉ nhìn ảnh trên mạng, hai bức gần như giống nhau. Quy trình kiểm tận mắt mới cho thấy khác biệt.
Sai lầm hay gặp khi tự đánh giá
Nhìn giá trước rồi mới nhìn tranh. Con số kéo mọi nhận xét về phía nó.
Đánh giá dưới đèn cửa hàng. Đèn mạnh, đèn rọi làm đá nào cũng lấp lánh; nên xem cả dưới ánh sáng thường.
Tin vào độ nặng, độ mát. Tấm nền dày và khung làm tranh nặng; lớp keo phủ làm cảm giác mát khó dựa vào.
Coi đường ghép là lỗi. Tranh ghép mảnh luôn có đường ghép; chỉ cần nó khít và đúng hình.
Coi màu đều tăm tắp là đẹp. Đá tự nhiên có chênh nhẹ; đều bất thường nên hỏi về nhuộm.
Bỏ qua mặt sau. Mặt sau nói nhiều về độ bền hơn mặt trước.
Cộng giá trị phong thuỷ vào giá. Ý nghĩa văn hoá là lý do chọn đề tài, không phải phần giá trị vật chất.
Tự kết luận thật giả qua ảnh. Dấu hiệu quan sát chỉ để hỏi thêm; kết luận chắc cần kiểm định.
Khi nào nên nhờ người có chuyên môn?
Khi giá trị lớn và phụ thuộc vào loại đá. Đề nghị kiểm định mẫu tại đơn vị kiểm định đá quý có uy tín trước khi trả tiền.
Khi không tự phân biệt được đá và keo, sơn. Nhờ một người làm tranh đá có kinh nghiệm, không liên quan tới bên bán, xem cùng.
Khi có hợp đồng, cam kết kèm theo. Cam kết mua lại, cam kết lợi nhuận nên để luật sư đọc trước.
Khi tranh lớn treo lên vách nhẹ. Hỏi thợ thi công hoặc kỹ sư về khả năng chịu tải của vách.
Khi mua làm quà biếu giá trị lớn. Với quan hệ công việc, hỏi quy định nội bộ về quà tặng của cơ quan, doanh nghiệp bên nhận.
Khi cần bảo hiểm. Hỏi bên bảo hiểm những giấy tờ họ cần trước khi mua.
Khi tranh là di sản, cần định giá để phân chia. Hỏi luật sư và người định giá độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tranh đá quý có đáng giá tiền không?
Trả lời ba câu: tranh làm bằng gì, làm thế nào, có hợp với mình không, rồi mới so với giá. Xem từ xa, soi gần dưới đèn, lật mặt sau và hỏi vật liệu theo vùng là đủ cho phần lớn trường hợp.
Mặt sau tranh đá cần xem những gì?
Tấm nền có phẳng, chắc không; có lớp che bụi không; móc treo bắt vít hay chỉ dán keo. Mặt sau gọn gàng thường đi cùng mặt trước làm cẩn thận.
Mua tranh đá online cần xin thêm ảnh gì?
Ảnh ban ngày không lọc màu có giấy trắng đặt cạnh, ảnh cận một chi tiết khó, ảnh nghiêng thấy độ bóng, ảnh mặt sau và ảnh có vật quen thuộc để biết khổ. Video nghiêng tranh dưới đèn càng tốt.
Tranh đá phủ keo bóng có kém hơn không?
Không hẳn kém, lớp keo phủ giúp bảo vệ hạt đá và dễ lau. Nhưng độ bóng khi ấy là của keo chứ không phải của đá, và giá nên phản ánh đúng điều đó.
Có nên tin giấy chứng nhận đi kèm tranh đá?
Xem giấy do đơn vị nào cấp, cho mẫu nào, có khớp với tranh không. Giấy do chính bên bán tự in không phải kiểm định độc lập.
Tự đánh giá mà vẫn phân vân thì làm gì?
Nhờ một người làm tranh đá có kinh nghiệm không liên quan tới bên bán xem cùng, hoặc đề nghị kiểm định nếu giá dựa vào tên đá. Không cần quyết ngay trong ngày.
