Tranh đá to hơn thì tốn đá hơn, nhưng giá trị không tăng đều theo diện tích. Độ phức tạp, tức là có bao nhiêu chi tiết trên mỗi phần tranh, thường quyết định nhiều hơn; một bức to mà rỗng chi tiết có thể kém giá trị hơn một bức vừa phải làm dày công.
Nhiều người mua tranh đá theo bức tường: tường rộng thì chọn tranh to, và nghĩ tranh to thì đắt là đương nhiên. Người bán cũng hay báo giá theo khổ cho dễ nói. Kết quả là có những bức tranh rất lớn nhưng phần lớn diện tích là trời trơn hoặc nền hạt đá, giá tính theo khổ nên nghe hợp lý, mà thật ra người mua đang trả nhiều cho phần dễ nhất.
Bài này giải thích quan hệ giữa khổ, độ phức tạp và giá trị, những chi phí chỉ khổ lớn mới có, và cách chọn khổ cho đúng thay vì chọn khổ to nhất mình mua được.
Vì sao giá không tăng đều theo diện tích
Nếu tranh đá chỉ là đá trải lên nền, giá sẽ tăng theo diện tích như mua gạch lát. Nhưng phần đắt của tranh là chỗ có chi tiết, mà chi tiết không trải đều. Một bức phong cảnh có con thuyền, ngôi nhà, vài bóng người; phóng to bức ấy lên gấp đôi thì phần trời, nước, đồng tăng gấp bội, còn số chi tiết vẫn vậy, chỉ to hơn và dễ làm hơn.
Thậm chí có những chi tiết làm ở khổ lớn lại nhẹ công hơn khổ nhỏ, vì mảnh đá không phải mài nhỏ tới mức khó cầm. Khuôn mặt người to bằng bàn tay dễ ghép hơn khuôn mặt bằng đồng xu. Vì vậy cùng một đề tài, tăng khổ không nhân đôi giờ công ở phần chi tiết.
Ngược lại, có những đề tài mà khổ lớn kéo theo chi tiết nhiều hơn hẳn: cửu ngư quần hội phóng to thì người ta muốn thêm vảy, thêm sóng, thêm rong; tranh hoa văn phóng to thì hoa văn phải dày hơn cho khỏi trống. Lúc đó giá tăng nhanh hơn diện tích.
Cho nên câu hỏi để định giá không phải “bức này bao nhiêu mét vuông” mà là “bức này có bao nhiêu phần khó, phần khó chiếm bao nhiêu diện tích”.
Kích thước và độ phức tạp: bốn kiểu tranh thường gặp
Xếp tranh theo hai trục này giúp hiểu vì sao giá chênh, và mình đang trả tiền cho cái gì.
| Kiểu tranh | Ví dụ | Giá trị thường nằm ở | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Nhỏ, đơn giản | Tranh hoa một bông, phong cảnh tối giản | Đá đẹp, bề mặt hoàn thiện | Dễ bị làm hàng loạt; xem kỹ đá và độ bóng |
| Nhỏ, phức tạp | Chân dung, chữ, hoa văn tinh | Giờ công chi tiết, tay nghề | Giá cao so với khổ là bình thường |
| Lớn, đơn giản | Trời biển rộng, phong cảnh mảng lớn | Lượng đá, cốt nền, khung | Dễ bị báo giá theo khổ cao hơn công thật |
| Lớn, phức tạp | Toàn cảnh làng quê, đàn ngựa, cửu ngư | Cả đá, công, kỹ thuật nền | Cần xem mẫu chi tiết và hỏi kỹ cách ghép nền |
Không có kiểu nào tốt hơn kiểu nào; mỗi kiểu hợp một chỗ treo và một mục đích. Chỉ cần biết mình đang ở ô nào để hiểu báo giá.
Những chi phí chỉ tranh khổ lớn mới có
Cốt nền chống cong vênh. Tấm nền lớn dễ cong khi chịu đá nặng và ẩm; cần vật liệu dày hơn hoặc khung gia cố phía sau.
Ghép nhiều tấm nền. Khổ vượt kích thước tấm vật liệu thì phải ghép, đường nối phải giấu khéo dưới lớp đá.
Đá cùng lô số lượng lớn. Mảng lớn cần đủ đá cùng tông; gom đủ lô có khi phải chờ hoặc trả cao hơn.
Khung bản to, kính lớn. Khung phải đủ cứng giữ tranh nặng; kính khổ lớn đắt và khó vận chuyển.
Mặt bằng làm việc. Tranh lớn chiếm chỗ trong xưởng nhiều ngày, phải đặt nằm phẳng trong lúc chờ keo.
Đóng gói, vận chuyển. Thùng gỗ, nhiều người khiêng, xe phù hợp; đường hẻm, cầu thang hẹp là chuyện phải tính trước.
Lắp đặt. Tranh nặng cần điểm treo chịu lực và người lắp có kinh nghiệm.
Rủi ro hư hỏng. Khổ lớn khó di chuyển hơn, rủi ro va chạm cao hơn; xưởng tính phần rủi ro này vào giá.
Khổ to không cứu được tranh rỗng
Một lỗi thẩm mỹ hay gặp là chọn tranh quá to cho bức tường rồi đặt một đề tài quá ít chi tiết. Treo lên, bức tranh như một mảng màu lớn, đứng gần thấy trống, đứng xa thấy nặng. Tranh đá đẹp nhờ ánh và vân của đá, nhưng ánh và vân cần có hình để bám vào.
Ngược lại, tranh nhỏ treo một mình trên tường lớn thì chìm. Cách người làm nghề hay gợi ý là chọn khổ theo khoảng nhìn: đứng ở chỗ mình hay đứng hoặc ngồi, bức tranh nên chiếm một phần vừa phải trong tầm mắt, đủ để nhìn bao quát mà không phải quay đầu. Có thể cắt giấy hoặc dán băng keo giấy lên tường đúng khổ, để vài hôm rồi mới quyết.
Nếu ngân sách có hạn, một bức vừa phải làm kỹ thường cho cảm giác giá trị hơn một bức to làm sơ. Tường lớn có thể dùng bức vừa kèm khoảng trống thoáng, hoặc bộ tranh nhiều tấm nhỏ, thay vì cố một tấm khổ lớn.
Khi so hai lựa chọn, hãy tự hỏi: phần mình thích nhất trong bức tranh là phần nào, và phần đó có to lên khi tăng khổ không. Nếu thứ mình thích là con thuyền, mà tăng khổ chỉ làm biển rộng thêm, có lẽ không cần tăng.
Cách chọn khổ cho đúng giá trị
Đo tường và khoảng đứng xem. Ghi chiều rộng tường, chiều cao trần, khoảng cách từ ghế tới tường.
Dán thử khổ lên tường. Băng keo giấy hoặc tờ giấy lớn đúng khổ, để vài hôm.
Chọn đề tài theo khổ. Khổ lớn hợp đề tài có nhiều lớp cảnh; khổ nhỏ hợp đề tài một tiêu điểm.
Hỏi phần chi tiết sẽ thay đổi thế nào khi tăng khổ. Có thêm chi tiết hay chỉ to ra.
Hỏi chi phí riêng của khổ lớn. Cốt nền, khung, kính, vận chuyển, lắp đặt.
Kiểm đường vận chuyển. Cửa, thang máy, cầu thang có đưa tranh lên được không.
Kiểm tường chịu lực. Tranh nặng trên vách nhẹ cần hỏi thợ thi công trước.
Đừng chọn khổ để “cho xứng tầm”. Tranh đúng khổ mới sang; tranh quá khổ chỉ nặng.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý khổ lớn có giữ giá trị hơn khổ nhỏ không?
Không nhất thiết. Giá trị phụ thuộc vào đá, kỹ thuật và độ chi tiết nhiều hơn là diện tích; một bức vừa làm kỹ có thể giá trị hơn bức to làm sơ.
Vì sao tranh đá chân dung nhỏ mà giá cao?
Vì chi tiết khuôn mặt cần nhiều mảnh nhỏ, mài kỹ, chọn tông cẩn thận. Giờ công ở phần chi tiết chiếm phần lớn giá, không phụ thuộc nhiều vào khổ.
Chọn khổ tranh đá cho phòng khách thế nào?
Đo tường và khoảng cách từ chỗ ngồi tới tường, dán thử khổ bằng giấy lên tường vài hôm. Bức tranh nên chiếm phần vừa phải trong tầm mắt, nhìn bao quát mà không phải quay đầu.
Tranh đá khổ lớn có bị cong vênh không?
Có thể, nếu tấm nền không đủ cứng hoặc không được gia cố. Nên hỏi xưởng về vật liệu nền, khung gia cố phía sau và cách họ xử lý khi phải ghép nhiều tấm nền.
Có nên tính giá tranh đá theo mét vuông không?
Chỉ nên coi là con số tham khảo. Cùng diện tích, tranh nhiều chi tiết tốn công hơn hẳn tranh mảng lớn, nên cần hỏi kỹ độ phức tạp và vật liệu.
Tường rộng mà ngân sách có hạn thì nên làm gì?
Chọn một bức vừa phải làm kỹ để khoảng trống quanh tranh thoáng, hoặc bộ tranh nhiều tấm nhỏ. Cách này thường đẹp hơn một tấm khổ lớn làm sơ.
