Hai bức tranh đá cùng khổ có thể chênh giá nhiều lần vì khác loại đá, khác tỷ lệ đá nguyên mảnh so với hạt đá và keo, khác độ chi tiết và số giờ công. Khổ tranh chỉ là một yếu tố, và thường không phải yếu tố lớn nhất.
Khách vào xưởng hay chỉ vào hai bức treo cạnh nhau, cùng đề tài thuận buồm xuôi gió, cùng khổ, và hỏi sao bức này gấp mấy lần bức kia. Nhìn từ xa, hai bức gần như giống nhau. Phải lại gần, nghiêng đầu dưới đèn, rồi lật ra sau, mới thấy chúng là hai thứ khác hẳn.
Bài này không đưa con số giá, vì giá thay đổi theo từng xưởng, từng lô đá, từng thời điểm. Thay vào đó là cách giá được hình thành, để khi cầm hai báo giá trong tay, người mua biết mình đang so cái gì với cái gì.
Nhìn từ xa giống nhau, lại gần mới khác
Tranh đá được xem chủ yếu từ khoảng cách vài bước. Ở khoảng đó, mắt người chỉ thấy mảng màu và bố cục. Một bức làm bằng hạt đá rải trên keo, một bức làm bằng mảnh đá cắt mài ghép khít, đều cho ra mảng trời xanh, cánh buồm trắng, mặt nước lấp lánh. Đó là lý do người mua lần đầu rất dễ thấy hai bức “như nhau”.
Lại gần, khác biệt bắt đầu hiện ra. Tranh hạt đá có bề mặt lấm tấm như giấy nhám, ánh sáng tán ra nhiều hướng. Tranh mảnh ghép có bề mặt liền, bóng như mặt gương ở từng mảnh, đường ghép chạy theo hình cánh buồm, con sóng. Lật ra sau, một bức có tấm nền chắc, che chắn gọn, móc treo bắt vít; bức kia có thể chỉ là tấm ván ép dán tạm, móc dán keo.
Không có nghĩa là tranh hạt đá thì kém. Nhiều bức hạt đá làm rất công phu, chuyển màu mượt mà tranh ghép mảnh không làm được. Nhưng nguyên liệu và công sức của hai cách làm khác nhau, và giá phản ánh khác biệt ấy.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải “bức nào đắt hơn” mà là “mỗi bức làm bằng gì, làm thế nào”. Trả lời được câu đó thì phần lớn chênh lệch giá tự có lời giải.
Những yếu tố hình thành giá tranh đá quý
Bảng dưới đây xếp các yếu tố theo thứ tự thường ảnh hưởng mạnh tới yếu hơn. Thứ tự có thể đổi tuỳ từng bức.
| Yếu tố | Đẩy giá lên khi | Kéo giá xuống khi |
|---|---|---|
| Kỹ thuật làm | Ghép mảnh cắt mài thủ công | Rải hạt đá, in nền rồi phủ đá một phần |
| Loại đá | Đá ít gặp, chất lượng cao, màu tự nhiên đẹp | Đá phổ biến, đá nhuộm, đá ép |
| Tỷ lệ đá trên bề mặt | Phần nhìn thấy gần như toàn là đá | Nhiều vùng keo màu, sơn, bột đá trộn keo |
| Độ chi tiết | Nhiều mặt người, hoa văn nhỏ, chuyển màu tinh | Mảng lớn, ít chi tiết |
| Giờ công | Thợ lành nghề, mài kỹ, đánh bóng nhiều lượt | Làm nhanh, ít lượt hoàn thiện |
| Khổ tranh | Khổ lớn, phải ghép nhiều tấm nền | Khổ nhỏ, vừa |
| Cốt nền, khung, kính | Nền chắc chống cong, khung gỗ tốt, kính chất lượng | Nền ép rẻ, khung nhựa |
| Làm riêng hay làm sẵn | Làm theo yêu cầu, có duyệt mẫu | Làm hàng loạt theo mẫu có sẵn |
Nhìn bảng sẽ thấy khổ tranh nằm khá xa trong danh sách. Một bức nhỏ ghép mảnh đá đẹp, nhiều chi tiết có thể vượt xa một bức to rải hạt đá phổ biến.
Đọc một báo giá tranh đá như người trong nghề
Báo giá có ghi kỹ thuật làm không. Ghép mảnh, rải hạt hay kết hợp. Không ghi thì hỏi, vì đây là dòng ảnh hưởng giá nhiều nhất.
Loại đá có được nêu theo vùng không. “Đá quý tự nhiên” chung chung không đủ để so. Báo giá tử tế nêu đá cho các mảng chính.
Có nói tới đá nhuộm, đá ép không. Dùng không sai, nhưng phải nói. Im lặng về chuyện này là điểm cần hỏi thêm.
Khổ là khổ tranh hay khổ có khung. Hai báo giá cùng ghi một khổ có thể đang nói hai thứ khác nhau.
Khung, kính, đóng gói, vận chuyển đã gồm chưa. Báo giá chỉ tính phần tranh rồi cộng dần phụ phí là chuyện thường gặp.
Có bảo hành bong đá không. Xưởng dám bảo hành là xưởng tin vào cách cố định đá của mình.
Giá có kèm duyệt mẫu không. Tranh làm riêng có công vẽ phác và chỉnh sửa; tranh làm sẵn thì không.
Có ảnh mặt sau không. Xin ảnh mặt sau của chính bức hoặc bức cùng loại để thấy cốt nền.
Thời hạn giữ giá. Đá theo lô nên giá có thể đổi; hỏi báo giá giữ trong bao lâu, nhưng đừng để câu “chỉ giữ hôm nay” giục mình quyết vội.
Giờ công: phần vô hình mà đắt nhất
Người ngoài nghề thường nghĩ đá quý là phần đắt nhất của tranh. Với nhiều bức, nhất là những bức dùng thạch anh, mã não phổ biến, phần đắt nhất lại là thời gian của thợ. Một mảnh đá hình cánh hoa phải qua cắt thô, mài theo hình, ướm vào chỗ, mài lại mép cho khít với mảnh bên cạnh, rồi mới cố định. Lặp lại việc đó với hàng trăm, hàng nghìn mảnh.
Độ chi tiết vì thế nhân giờ công lên rất nhanh. Một mảng trời lớn có thể chỉ vài mảnh to; một khuôn mặt bằng bàn tay có thể cần hàng chục mảnh nhỏ, mỗi mảnh mài kỹ. Đó là lý do tranh chân dung, tranh hoa văn dày đặc luôn tốn hơn tranh phong cảnh mảng lớn cùng khổ.
Khâu hoàn thiện cũng ăn giờ công. Đánh bóng bề mặt cho đều qua nhiều lượt, làm sạch keo ở từng đường ghép, kiểm tra từng mảnh có bám chắc không. Tranh làm vội thường bỏ bớt lượt hoàn thiện, nhìn ảnh không thấy, nhìn tận mắt dưới đèn thì thấy bề mặt mờ không đều.
Tay nghề thợ cũng là một phần của giờ công. Thợ lâu năm làm nhanh hơn mà vẫn khít hơn, nhưng công của họ cũng được trả cao hơn. Trả cho tay nghề là trả cho những đường ghép mà mình không bao giờ phải nghĩ tới sau khi treo.
Khi nào giá thấp là đáng ngờ?
Khổ lớn, nhiều chi tiết mà giá thấp hơn hẳn mặt bằng. Giờ công không thể biến mất; nếu giá thấp bất thường thì nhiều khả năng vật liệu hoặc kỹ thuật đã khác.
Màu đá tươi rực, đều tăm tắp. Đá tự nhiên hiếm khi đều màu như vậy trên diện rộng; nên hỏi có dùng đá nhuộm hay không.
Bề mặt phẳng lì, không có đường ghép. Có thể là bột đá trộn keo đổ khuôn hoặc in phủ, không phải ghép mảnh.
Người bán không cho xem mặt sau. Mặt sau là chỗ lộ cốt nền và cách làm.
Mô tả toàn từ to tát. “Đá quý cao cấp”, “năng lượng mạnh”, “hàng hiếm” mà không nói đá gì, làm thế nào.
Giục mua vì “sắp tăng giá”. Chiêu gieo lo để chốt nhanh, không liên quan tới chất lượng tranh.
Không có bảo hành. Tranh làm tốt thì người làm không ngại bảo hành phần bong đá.
Giá cao chưa chắc đã đáng
Ngược lại, giá cao cũng không tự động có nghĩa là tốt. Có những bức được định giá cao nhờ lời kể về “đá hiếm”, “năng lượng phong thuỷ”, “nghệ nhân nổi tiếng” mà người mua không kiểm chứng được. Ý nghĩa phong thuỷ là một quan niệm văn hoá, có thể làm mình vui lòng khi treo, nhưng không phải thứ để cộng thêm vào giá như một giá trị vật chất.
Cách tự bảo vệ đơn giản là quay về những thứ nhìn thấy và hỏi được: đá gì, ở vùng nào, ghép mảnh hay rải hạt, đường ghép ra sao, mặt sau thế nào, bảo hành gì. Một bức đắt mà trả lời rõ được tất cả là một bức đắt có lý do. Một bức đắt mà chỉ có lời kể thì nên dè dặt.
Với những bức có giá trị lớn, nhất là khi giá dựa nhiều vào loại đá, nên đề nghị kiểm định mẫu đá tại đơn vị kiểm định đá quý có uy tín trước khi trả tiền. Người bán tử tế thường không phản đối.
Cuối cùng, giá đúng nhất là giá mình thấy xứng với việc ngắm bức tranh ấy mỗi ngày. Mua tranh đá để treo, để tặng, không phải để chờ nó tăng giá; nghĩ như vậy thì việc so giá cũng nhẹ đi nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý khổ lớn có luôn đắt hơn khổ nhỏ không?
Không luôn luôn. Một bức nhỏ ghép mảnh đá đẹp, nhiều chi tiết có thể đắt hơn bức to rải hạt đá phổ biến, vì kỹ thuật và giờ công chiếm phần lớn giá.
Tranh hạt đá và tranh ghép mảnh khác nhau thế nào?
Tranh hạt đá dùng đá nghiền nhỏ rải lên keo theo vùng, bề mặt lấm tấm, chuyển màu mượt. Tranh ghép mảnh dùng đá cắt mài thành miếng ghép khít, bề mặt bóng liền và tốn giờ công hơn.
Làm sao so hai báo giá tranh đá cho công bằng?
Yêu cầu cả hai bên mô tả kỹ thuật làm, loại đá theo vùng, có dùng đá nhuộm hay đá ép không, khổ có tính khung không và giá đã gồm những gì. So trên cùng mô tả đó mới có ý nghĩa.
Tranh đá quý giá rẻ có phải hàng giả không?
Không nhất thiết. Giá rẻ có thể đến từ hạt đá phổ biến, kỹ thuật đơn giản, khổ nhỏ. Chỉ nên nghi khi giá thấp bất thường so với khổ và độ chi tiết mà người bán lại không mô tả rõ vật liệu.
Ý nghĩa phong thuỷ có làm tranh đá đắt hơn không?
Một số nơi định giá kèm lời kể phong thuỷ, nhưng đó là quan niệm văn hoá chứ không phải giá trị vật chất. Nên trả tiền cho đá, kỹ thuật và tay nghề nhìn thấy được.
Có nên kiểm định đá trước khi mua tranh đắt tiền?
Nên, khi giá dựa nhiều vào loại đá. Đề nghị gửi mẫu đá cùng lô tới đơn vị kiểm định đá quý có uy tín; người bán tử tế thường sẵn lòng.
