Tay nghề của một bức tranh ghép đá lộ ra ở bốn chỗ: đường ghép giữa các mảnh mảnh và đều đến đâu, mặt tranh có phẳng và bóng đều không, thợ có chọn vân đá theo hướng chuyển động của hình không, và những chi tiết nhỏ như mắt con vật, mép lá, cánh buồm có được cắt bằng mảnh đá riêng hay chỉ chấm sơn. Hai bức cùng đề tài, cùng loại đá có thể khác nhau rất xa chỉ vì bốn chỗ ấy.
Thật giả là câu hỏi đầu tiên, nhưng không phải câu hỏi cuối cùng. Đá thật mà ghép vụng thì vẫn là bức tranh vụng. Bài này dạy cách nhìn như thợ cả nhìn bài của thợ mới: không cần dụng cụ, chỉ cần một ngọn đèn chiếu xiên và chịu khó đứng gần.
Đường ghép: chỗ phân biệt thợ giỏi với thợ thường
Mỗi mảnh đá trong tranh được cắt theo đường phác thảo rồi mài cho khít với mảnh bên cạnh. Khe hở còn lại được lấp bằng keo, thường pha màu cho gần màu đá. Thợ giỏi mài khít tới mức khe gần như chỉ còn một đường chỉ, chạy đều đặn theo đường cong của hình. Thợ vội để khe rộng rồi lấp nhiều keo, nhìn gần thấy những “dòng sông” keo uốn quanh mảnh đá.
Đường ghép đẹp không phải là đường không thấy. Ở những chỗ hai màu đá tiếp giáp, như ranh giữa cánh hoa và lá, một đường keo mảnh, sẫm vừa phải còn giúp định hình như nét viền. Cái cần tránh là đường ghép lúc rộng lúc hẹp vô cớ, hoặc keo màu lệch hẳn với đá xung quanh.
Nhìn thêm chỗ đường ghép gặp nhau. Nơi ba bốn mảnh chụm lại là chỗ khó nhất, vì mỗi mảnh phải được mài góc nhọn. Thợ vụng hay để lại một vũng keo ở điểm chụm; thợ giỏi giữ được điểm gặp gọn gàng.
Một mẹo nhỏ: chiếu đèn pin xiên gần như song song với mặt tranh. Nếu mảnh đá và keo ngang mặt nhau, ánh sáng trượt đều; nếu keo lõm xuống hoặc đá nhô lên, sẽ thấy gờ và bóng đổ. Mặt tranh nổi có chủ ý là chuyện khác, nhưng trong cùng một mảng phẳng thì gờ là dấu hiệu mài chưa tới.
Mười chỗ thợ cả nhìn khi chấm một bức tranh đá
Hướng vân theo chuyển động. Bờm ngựa, sóng nước, cánh buồm căng gió: thợ giỏi chọn mảnh có vân chạy cùng hướng chuyển động, nhìn hình như đang động.
Chuyển màu từ đậm sang nhạt. Cánh sen hồng đậm ở đầu cánh rồi nhạt dần về gốc; muốn vậy phải dùng nhiều mảnh đá chuyển tông dần, không nhảy cóc.
Chi tiết nhỏ bằng đá riêng. Mắt cá, móng ngựa, nhuỵ hoa được cắt bằng mảnh đá riêng là dấu hiệu của bức làm kỹ; chấm sơn hoặc keo màu là cách làm tiết kiệm.
Độ phẳng của từng mảng. Mảng trời, mặt nước nên phẳng đều, ánh đèn trượt không gợn.
Độ bóng hợp với từng loại đá. Thạch anh mài bóng gắt, đá mắt hổ để ánh lụa, đá mềm như malachite không cố ép bóng như thạch anh.
Mép tranh. Mảnh đá sát mép khung được mài khít, không sứt, không lấp keo dày.
Sự cân đối màu tổng thể. Đứng xa ba bốn mét: tranh có trọng tâm rõ, không có mảng đá nào chói lạc tông.
Không lặp vân ở chỗ dễ thấy. Thợ cẩn thận tránh đặt hai mảnh vân giống nhau cạnh nhau, dù cắt từ cùng một khối.
Keo không ố, không ngả vàng. Ở tranh mới, keo trong khe phải sạch màu; vàng ố ngay khi mới là keo kém hoặc làm ẩu.
Mặt không vết xước mài. Chiếu đèn xiên, mặt đá không có vết xước tròn của đá mài thô chưa được đánh tinh.
Thợ vội và thợ kỹ khác nhau ở đâu
Bảng so ở cùng một đề tài và cùng loại đá, để thấy riêng phần tay nghề.
| Chỗ nhìn | Làm vội | Làm kỹ |
|---|---|---|
| Đường ghép | Rộng, nhiều keo, chỗ to chỗ nhỏ | Mảnh như chỉ, đều theo nét |
| Điểm chụm nhiều mảnh | Vũng keo | Gọn, góc mài nhọn |
| Chi tiết nhỏ | Chấm sơn, keo màu | Mảnh đá riêng |
| Hướng vân | Đặt ngẫu nhiên | Theo chuyển động của hình |
| Chuyển tông màu | Nhảy cóc hai ba tông | Nhiều bậc chuyển dần |
| Mặt tranh | Gợn, vết xước mài | Phẳng, bóng đều theo loại đá |
Phần chênh lệch giờ công giữa hai cột này thường lớn, và đó là lý do chính đáng khiến hai bức trông “giống nhau” trên ảnh có giá khác hẳn khi đứng trước mặt.
Đứng gần hay đứng xa mới thấy tay nghề?
Cả hai, và thứ tự là xa trước gần sau. Đứng cách ba bốn mét, như khoảng nhìn thật khi tranh được treo trong phòng khách, để xem bố cục, sự cân đối màu, trọng tâm. Có những bức đẹp ở khoảng cách một gang tay nhưng đứng xa lại rối, vì thợ mải mê từng mảnh mà quên tổng thể.
Sau đó mới lại gần, khoảng nửa mét, để xem đường ghép, chi tiết, độ bóng. Đây là khoảng cách khách đến chơi nhà hay đứng lại ngắm, và cũng là chỗ tay nghề hiện rõ nhất.
Cuối cùng là khoảng cách gần sát với đèn chiếu xiên, để kiểm độ phẳng và vết xước. Bước này hơi khó tính, nhưng nếu bức tranh đắt tiền thì đáng làm.
Ánh sáng cửa hàng cũng cần tính. Đèn vàng rọi sát làm mọi bức đều lấp lánh và che vết xước. Nếu được, hãy xin xem tranh dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, hoặc tắt bớt đèn rọi.
Cách so hai bức tranh đá cùng đề tài trong mười phút
Khi phân vân giữa hai bức, làm theo thứ tự này để không bị cảm tính dẫn đi.
- Đứng xa, chọn bức có tổng thể dễ chịu hơn. Ghi nhận nhưng chưa quyết.
- Đếm chi tiết làm bằng đá riêng. Mắt, móng, nhuỵ, mép lá: bên nào nhiều hơn.
- So đường ghép ở cùng một vùng. Ví dụ cùng xem chân con ngựa trước.
- Chiếu đèn xiên lên mảng phẳng lớn. Bên nào phẳng và bóng đều hơn.
- Hỏi giờ công và số mảnh ước tính. Người làm nghề thật thường ước được.
Sau năm bước, nếu bức đẹp hơn từ xa cũng là bức kỹ hơn khi nhìn gần, quyết dễ. Nếu ngược nhau, chọn bức kỹ hơn: tổng thể thì quen mắt dần, còn tay nghề kém thì càng nhìn càng thấy.
Câu hỏi thường gặp
Đường keo trong tranh đá nhiều có phải hàng kém?
Không hẳn, vì keo trong khe ghép là bắt buộc. Điều cần xem là khe có đều và mảnh không, keo có cùng tông với đá không; khe rộng, keo lan thành vũng là dấu hiệu làm vội.
Tranh đá càng nhiều mảnh càng đẹp?
Nhiều mảnh thường cho chuyển màu mềm và chi tiết tinh hơn, nhưng không tự động đẹp hơn. Một bức ít mảnh mà thợ chọn vân khéo vẫn có thể có hồn hơn bức nhiều mảnh ghép máy móc.
Độ bóng cao có phải tranh tốt?
Bóng đều và đúng tính chất từng loại đá mới là tốt. Bóng gắt như gương khắp mặt tranh nhiều khi là do lớp phủ keo dày, không phải do mài đá.
Tranh đá thủ công và tranh đá làm bằng máy khác gì?
Máy cắt giúp mảnh đều và khít hơn ở những hình đơn giản, còn chọn vân, chuyển tông và chi tiết nhỏ vẫn phụ thuộc mắt và tay thợ. Nhiều xưởng kết hợp cả hai, nên hỏi họ phần nào làm bằng máy.
Có nên nhờ thợ khác xem giúp tranh trước khi mua?
Nếu bức tranh có giá trị lớn và mình có quen người trong nghề thì nên. Một người làm tranh đá nhìn năm phút sẽ thấy nhiều điều mà ảnh và lời mô tả không nói.
