Mặt sau tranh đá quý cho biết bức tranh được làm cẩn thận tới đâu: tấm nền có phẳng và khô không, khung ghép góc khít không, móc treo có đủ chịu trọng lượng không, có keo tràn, vết ẩm mốc hay vết sửa chữa không. Mặt trước có thể đánh bóng cho đẹp; mặt sau thì ít người bỏ công làm đẹp, nên nó nói thật hơn.
Nhiều khách ngại lật tranh vì sợ bị coi là khó tính. Ở xưởng, thợ lâu năm nhìn mặt sau trước tiên khi nhận một bức tranh về sửa, vì từ đó đoán được tranh đã sống qua những gì. Người mua có quyền làm điều tương tự, chỉ cần làm đúng cách để không làm hỏng tranh của cửa hàng.
Lật tranh đá thế nào cho an toàn?
Tranh đá nặng và mảnh đá có thể bong khi bị vặn xoắn, nên lật cũng phải có trình tự.
- Nhờ người bán cùng làm. Tranh khổ lớn cần hai người. Người bán biết điểm yếu của bức tranh và cũng chịu trách nhiệm nếu có va chạm.
- Lót mặt bàn bằng chăn hoặc mút. Không đặt úp mặt đá trực tiếp xuống bàn cứng, mảnh đá nhô cao sẽ chịu toàn bộ sức nặng.
- Cầm vào khung, không cầm vào mép đá. Mép tranh là chỗ mảnh đá dễ bong nhất khi bị bóp.
- Nghiêng chứ không lật úp hẳn. Với tranh lớn, chỉ cần nghiêng tựa vào tường có lót để nhìn mặt sau, khỏi phải úp xuống.
- Giữ tranh thẳng mặt phẳng. Không nâng một góc lên cao trong khi góc kia chạm đất; tấm nền bị vặn là đường keo dưới đá chịu lực xoắn.
Nếu cửa hàng không cho lật vì sợ hỏng, có thể xin ảnh mặt sau chụp rõ, hoặc hẹn hôm khác có đủ người.
Mặt sau tranh đá: những điểm cần nhìn
Tấm nền phẳng hay cong. Đặt mắt dọc theo mép tấm nền như ngắm thước. Nền cong vênh kéo theo mảnh đá phía trước chịu lực, lâu ngày bong hoặc nứt đường keo.
Chất liệu tấm nền. Mỗi xưởng dùng một loại: gỗ, ván ép, tấm composite hoặc vật liệu khác. Hỏi xem họ dùng gì và vì sao. Nền gỗ ép kém chất lượng gặp ẩm dễ phồng.
Khô ráo, không mùi mốc. Ngửi gần mặt sau. Mùi ẩm, đốm mốc trắng xanh, vết nước loang là dấu hiệu tranh từng để ở chỗ ẩm hoặc làm khi keo chưa khô hẳn.
Keo tràn ra sau. Đôi khi thấy keo rỉ qua khe giữa nền và khung. Một ít không sao, nhưng keo tràn nhiều chứng tỏ công đoạn cố định làm vội.
Khung ghép góc. Nhìn bốn góc khung: khít, chắc, có vít hoặc ke góc, không có khe hở hay vết keo trám vội.
Cách cố định nền vào khung. Nền được bắt vít, ghim chắc chắn, không lỏng lẻo. Gõ nhẹ vào nền mà nghe lạch cạch là có chỗ hở.
Móc treo đủ chịu lực. Tranh đá nặng cần móc kim loại bắt vào khung bằng vít, thường là hai móc hai bên. Một sợi dây mảnh hoặc một móc dán là không ổn.
Vết sửa chữa. Lỗ vít cũ đã trám, mảng nền thay mới khác màu, keo mới đè keo cũ. Không phải tranh sửa là xấu, nhưng người bán nên nói ra.
Tấm che mặt sau. Nhiều tranh được bịt mặt sau bằng giấy hoặc tấm bìa cho gọn. Không có gì sai; nếu muốn xem nền, hỏi người bán có cho mở một góc không.
Vì sao tấm nền quyết định tuổi thọ của tranh đá?
Một bức tranh ghép đá thật ra là hàng trăm mảnh đá ngồi trên một tấm nền. Đá thì cứng và gần như không co giãn; tấm nền thì có, nhất là nền gỗ khi gặp mùa nồm ẩm và mùa khô hanh. Mỗi lần nền giãn ra co lại, các đường keo dưới đá phải chịu lực. Nền càng ổn định thì đường keo càng ít mệt.
Người viết đã thấy nhiều bức tranh về xưởng sửa với cùng một kiểu hỏng: các mảnh đá ở giữa vẫn chắc, nhưng mảnh ở bốn góc và dọc mép bong lần lượt. Lật ra thì nền đã cong như lòng chảo. Thay đá thì dễ; nắn lại nền thì gần như phải làm lại tranh.
Vì thế khi so hai bức có mặt trước đẹp ngang nhau, bức nào có nền dày dặn, phẳng, mép nền được xử lý chống ẩm thì nên ưu tiên, dù giá có nhỉnh hơn. Đó là phần tiền mua thêm mười năm cho bức tranh.
Với tranh treo ở nơi khí hậu ẩm như nhà gần sông, gần biển hay tầng trệt, câu hỏi về vật liệu nền và cách chống ẩm càng đáng hỏi kỹ.
Mặt sau cũng giúp đoán tranh đá thật hay đúc
Mặt sau không trả lời trực tiếp câu hỏi đá thật hay giả, nhưng cho thêm manh mối. Tranh ghép đá nguyên mảnh khổ lớn nặng, nên khung thường được làm chắc tay, có thanh giằng ngang ở giữa với những bức rộng. Một bức nhìn thì to, lật ra khung mảnh mai, nền mỏng, móc dán, mà nhấc lên nhẹ bẫng, thì chiều câu hỏi về vật liệu phía trước.
Ở những tranh có mảng nổi cao, nhìn từ cạnh bên có thể thấy độ dày của lớp vật liệu trên nền. Đá nguyên mảnh có độ dày đều theo từng mảnh, cạnh có vết mài. Bột đá đúc thì lớp nổi liền một khối, mặt cắt ở mép đục đều.
Mặt sau cũng hay còn dấu vết của xưởng: ghi chú bút chì về mẫu, ngày làm, hướng treo. Những dấu vết đó không chứng minh gì về chất liệu, nhưng cho thấy tranh được làm bởi người có quy trình.
Cuối cùng, mặt sau là chỗ để hỏi về bảo hành. Nếu mảnh đá bong trong một thời hạn nào đó, xưởng có nhận sửa không, ai trả công vận chuyển. Ghi điều đó vào hoá đơn.
Những câu nên hỏi khi đang cầm mặt sau tranh
Nền làm bằng gì, dày bao nhiêu? Người làm nghề trả lời ngay, không cần tra.
Có xử lý chống ẩm mặt sau không? Với nhà ẩm, câu này đáng hỏi nhất.
Tranh nặng khoảng bao nhiêu? Để chuẩn bị tường và loại vít, nhất là tường thạch cao.
Nên treo bằng mấy điểm? Tranh khổ lớn thường cần hai điểm treo trở lên để không lệch và không dồn lực một chỗ.
Tranh có từng sửa không? Hỏi thẳng, không vòng vo.
Bảo hành bong đá thế nào? Thời hạn, điều kiện, ai chịu vận chuyển.
Có giao kèm vít, móc phù hợp không? Một số xưởng giao kèm bộ treo đúng tải trọng, đỡ phải đi mua lung tung.
Đóng gói vận chuyển ra sao? Tranh đá cần nẹp góc, lót mặt, đóng thùng gỗ hoặc thùng cứng khi đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Mặt sau tranh đá bị bịt kín thì có đáng lo?
Không nhất thiết. Nhiều xưởng bịt mặt sau bằng giấy hoặc bìa cho gọn và chống bụi. Nếu muốn xem nền, cứ hỏi người bán có cho rạch một góc nhỏ hoặc xem ảnh lúc chưa bịt không.
Tranh đá treo bằng một móc có được không?
Với tranh nhỏ, nhẹ thì một móc chắc chắn có thể đủ. Tranh đá khổ lớn nên treo hai điểm trở lên, vít bắt vào tường đặc hoặc dùng tắc kê phù hợp với tường thạch cao.
Nền tranh bị cong nhẹ có sao không?
Cong nhẹ lúc mới mua thì nên hỏi người bán vì sao, vì nền thường không tự thẳng lại. Cong là đường keo dưới đá phải chịu lực liên tục, về lâu dễ bong mảnh ở mép.
Thấy mốc ở mặt sau tranh thì làm gì?
Đưa tranh ra chỗ khô thoáng, không phơi nắng gắt, rồi liên hệ người bán hoặc xưởng có kinh nghiệm để xử lý mặt sau. Đồng thời xem lại chỗ treo có ẩm không, nếu không mốc sẽ quay lại.
Có nên tự mở khung tranh đá để kiểm tra?
Không nên tự tháo khung khi tranh còn trong bảo hành, vì có thể mất quyền bảo hành và dễ làm bong mảnh ở mép. Có nghi vấn thì nhờ xưởng mở và kiểm cùng.
