Tranh đá quý cần đèn LED rọi xiên khoảng 30 độ so với mặt tường, độ hoàn màu cao, ánh sáng trắng ấm hoặc trung tính, đặt đủ xa để chùm sáng phủ đều cả bức. Đèn chiếu thẳng sẽ tạo vệt chói, còn đèn nóng đặt sát có thể làm keo xuống màu theo thời gian.
Có khách mang tranh về, treo xong gọi lại xưởng than "ở xưởng đá lấp lánh, về nhà tối om như tấm ván". Đá không đổi, chỉ có ánh sáng đổi. Phòng trưng bày thường có đèn rọi chỉnh kỹ, còn nhà ở thì chỉ có đèn trần tán đều, mặt đá không có hướng sáng nào để bắt.
Đá lấp lánh nhờ đâu?
Mặt tranh đá không phẳng như mặt kính. Mỗi mảnh đá được mài, có mảnh mài phẳng bóng, có mảnh mài vát, có mảnh để vân sần. Khi ánh sáng đến từ một hướng, mỗi mảnh phản xạ theo một góc hơi khác nhau, nên mắt người thấy những điểm sáng nhỏ nhảy lên khi mình bước qua. Đó là cái "lấp lánh" mà khách hay khen.
Một phần khác đến từ ánh sáng đi xuyên vào đá. Thạch anh trong, thạch anh tím, thạch anh hồng có độ trong nhất định; ánh sáng đi vào, dội lại từ nền phía sau, làm màu đá trông sâu hơn. Mã não có vân dải, khi được chiếu xiên thì các dải đậm nhạt hiện rõ. Đá mắt hổ có hiệu ứng ánh lụa, chỉ hiện rõ khi có ánh sáng từ một phía và người xem đổi góc nhìn.
Đèn trần tán đều chiếu từ mọi hướng thì xoá hết những khác biệt đó. Đá vẫn đúng màu nhưng phẳng, giống ảnh chụp có đèn flash. Nên muốn tranh đá sống, cần ít nhất một nguồn sáng có hướng.
Ngược lại, ánh sáng quá mạnh và chiếu thẳng lại biến mặt đá bóng thành một tấm gương, người xem chỉ thấy vệt trắng thay vì màu đá. Cái khéo là ở góc chiếu và độ sáng vừa phải.
Chọn loại đèn và thông số
Dùng LED, không dùng bóng sợi đốt hay halogen. LED toả ít nhiệt ra phía trước và gần như không có tia cực tím; halogen nóng, đặt gần tranh lâu ngày không tốt cho lớp keo và đá nhuộm.
Độ hoàn màu (CRI) cao, nên từ 90 trở lên. Đèn CRI thấp làm đỏ của mã não ngả nâu, xanh của malachite ngả xám; chênh lệch này nhìn rõ trên đá hơn trên tường sơn.
Nhiệt màu khoảng 3.000K cho tranh tông ấm. Đá mắt hổ, mã não đỏ, thạch anh vàng, ngọc vàng lên màu ấm, sâu dưới ánh trắng ấm.
Khoảng 4.000K cho tranh tông lạnh. Lapis, thạch anh trắng, thạch anh tím, phong cảnh tuyết, biển hợp ánh trung tính; ánh quá vàng làm xanh lam bị đục.
Tránh đèn trên 5.000K trong nhà ở. Ánh trắng xanh làm đá trông lạnh và rẻ đi, giống đèn cửa hàng điện thoại.
Góc chùm hẹp hoặc vừa. Chùm rộng hắt sáng lên cả tường và trần, tranh không nổi lên; chùm quá hẹp thì chỉ sáng một khoanh giữa tranh.
Có chiết áp hoặc chỉnh độ sáng. Buổi tối trong phòng khách cần ít sáng hơn lúc tiếp khách ban ngày; tranh sáng gắt hơn cả phòng sẽ như cái màn hình.
Hỏi đơn vị lắp đèn về loại đèn chuyên chiếu tranh. Thị trường có đèn rọi ray, đèn âm trần chỉnh hướng, đèn soi tranh gắn tường; mỗi loại hợp một kiểu trần.
Cách đặt đèn rọi cho tranh đá treo tường
Làm theo thứ tự này trước khi khoan trần hay đi dây, vì đi dây xong mới đổi vị trí là tốn công.
- Xác định tâm tranh và khổ tranh. Dán băng keo giấy đúng khung lên tường, đánh dấu tâm.
- Lấy góc chiếu khoảng 30 độ so với mặt tường. Góc này giảm chói vào mắt người đứng xem và không để khung đổ bóng quá dài xuống mặt tranh.
- Tính khoảng cách từ tường tới điểm đặt đèn trên trần. Trần càng cao thì đèn càng phải lùi ra xa tường để giữ góc chiếu; nhờ thợ điện tính theo chiều cao trần thực tế.
- Tranh dài trên 1,2 m thì dùng hai đèn. Hai đèn chiếu chéo nhau phủ đều hơn một đèn đặt giữa, giảm vùng tối ở hai mép.
- Bật thử bằng đèn tạm trước khi cố định. Cầm đèn pin có chân hoặc đèn ray tạm, đứng ở chỗ ngồi xem có vệt chói không.
- Kiểm từ chỗ ngồi chính, không chỉ từ chỗ đứng. Vệt chói hay rơi đúng tầm mắt người ngồi sofa đối diện.
- Cố định đèn, chỉnh độ sáng lần cuối vào buổi tối. Ban ngày có ánh sáng cửa sổ lẫn vào, đánh giá sẽ sai.
Tranh có kính phủ thì góc chiếu càng quan trọng, vì kính phản chiếu mạnh hơn mặt đá. Có thể nhờ xưởng dùng kính chống phản quang nếu tường đối diện có cửa sổ hoặc đèn sáng.
Nắng và đèn: chỗ hay nhầm
Có người nghĩ ánh nắng tự nhiên là ánh sáng đẹp nhất cho đá, nên treo tranh đối diện cửa sổ. Ánh sáng ban ngày đúng là đẹp, nhưng nắng chiếu trực tiếp lâu ngày làm một số loại đá nhạt màu, như thạch anh tím, thạch anh hồng, và làm keo trên mặt tranh ngả vàng. Ánh sáng gián tiếp qua rèm mỏng thì không sao.
Đèn LED tốt thì gần như không phát tia cực tím, nên an toàn hơn nắng. Nhưng đèn đặt quá gần tranh vẫn toả nhiệt tại chỗ, nhất là đèn rẻ có bộ nguồn kém, sờ vỏ thấy nóng. Giữ đèn cách mặt tranh vài chục phân trở lên.
Một chỗ nhầm khác: dải LED dán sau khung tranh để "hắt sáng viền". Kiểu này đẹp ở tranh mỏng, nhưng với tranh đá nặng thì dải đèn dán sau tranh khó thay khi hỏng, và có khi phải tháo cả bức xuống. Nếu thích viền sáng, nhờ thợ làm hộp đèn ở tường, tách khỏi tranh.
Cuối cùng, đừng gắn đèn có chế độ nhấp nháy, đổi màu cho tranh đá. Đá đã có độ lấp lánh của nó, ánh sáng đổi màu chỉ làm tranh giống bảng hiệu.
Dấu hiệu ánh sáng đang sai
Thấy một vệt trắng đi theo mình khi bước qua. Đèn chiếu gần như vuông góc; lùi đèn ra hoặc nghiêng thêm.
Mép trên tranh có dải bóng tối dày. Đèn quá sát tường, khung chặn sáng; dời đèn xa tường hơn.
Nửa tranh sáng, nửa tối. Một đèn cho bức dài; thêm đèn thứ hai.
Màu đá ở nhà khác hẳn ở xưởng. Kiểm nhiệt màu và CRI của đèn trong nhà.
Tranh nổi bật quá mức so với cả phòng. Đèn quá sáng; giảm độ sáng hoặc đổi bóng công suất thấp hơn.
Sờ khung thấy ấm sau vài giờ bật đèn. Đèn quá gần hoặc toả nhiệt nhiều; đổi loại đèn hoặc đặt xa hơn.
Ảnh chụp tranh bằng điện thoại toàn vệt loá. Thường cũng là vệt mắt thấy ở góc đó; chỉnh góc đèn trước khi chỉnh máy ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá có cần đèn riêng không?
Không bắt buộc, nhưng có một nguồn sáng có hướng thì đá mới lấp lánh. Phòng có nhiều ánh sáng gián tiếp ban ngày thì chỉ cần đèn cho buổi tối.
Nên chọn ánh sáng vàng hay trắng cho tranh đá?
Tranh tông ấm như mã não, mắt hổ hợp ánh trắng ấm khoảng 3.000K. Tranh tông xanh lam, trắng, tím hợp ánh trung tính khoảng 4.000K.
Đèn LED có làm phai tranh đá không?
Đèn LED chất lượng tốt gần như không phát tia cực tím nên ít ảnh hưởng. Điều cần để ý là nhiệt tại chỗ khi đặt đèn quá gần.
Tranh đá có kính thì chiếu đèn thế nào?
Chiếu xiên nhiều hơn và kiểm từ chỗ ngồi xem có vệt phản chiếu không. Nếu tường đối diện có cửa sổ sáng, hỏi xưởng về kính chống phản quang.
Một bức tranh dài 2 m cần mấy đèn?
Thường cần hai hoặc ba đèn chiếu chéo để phủ đều. Số đèn còn tuỳ chiều cao trần và góc chùm, nên nhờ thợ điện bật thử trước khi cố định.
Đèn soi tranh gắn tường hay đèn rọi trần tốt hơn?
Đèn rọi trần dễ giấu dây và chỉnh góc linh hoạt, hợp nhà đang làm trần. Đèn soi gắn tường hợp nhà đã hoàn thiện, nhưng thân đèn che một phần mép trên tranh.
