Phòng thờ hợp tranh đá đề tài thanh tịnh: hoa sen, trúc, tùng, phong cảnh yên tĩnh. Tranh nên đặt ở tường bên hoặc phía trên ban thờ với khoảng cách đủ để không lấn át ban thờ, ánh sáng dịu, và tránh nơi khói hương bốc thẳng lên mặt đá.
Phòng thờ là chỗ khách đặt tranh cẩn thận nhất, cũng là chỗ dễ hỏi nhất câu "có được không". Mỗi nhà, mỗi vùng, mỗi tôn giáo có nếp riêng, nên bài này nói những điều chung về không gian và tay nghề; còn nghi lễ cụ thể của nhà mình thì nên hỏi người lớn trong họ hoặc người hiểu lễ.
Tranh trong phòng thờ khác tranh trong phòng khách ở chỗ nào?
Phòng khách là nơi tranh được ngắm, còn trong phòng thờ, tranh chỉ là phần nền cho ban thờ. Mắt người vào thắp hương phải dừng ở bài vị, di ảnh, tượng thờ trước, rồi mới tới mọi thứ xung quanh. Một bức tranh đá lấp lánh, màu rực đặt cạnh ban thờ sẽ kéo mắt đi chỗ khác, giống người khách mặc quá sặc sỡ trong một buổi giỗ.
Vì thế với phòng thờ, thợ thường đề xuất tông màu trầm và mát: trắng ngà, xanh ngọc nhạt, nâu gỗ, vàng nhạt. Đá dùng nhiều là thạch anh trắng, ngọc, mã não tông nhạt, đá vân gỗ. Độ bóng cũng hạ xuống, mài mờ một phần để tranh không phản đèn thờ.
Kích thước cũng nhỏ đi so với cùng bức tường ở phòng khách. Một bức hoa sen vừa phải ở tường bên làm phòng thờ ấm và có hồn hơn, trong khi bức lớn phủ cả tường dễ khiến phòng thờ thành phòng trưng bày.
Có nhà muốn tranh đá làm phông sau ban thờ, như một bức sơn thuỷ hoặc cửu huyền thất tổ. Trường hợp này nên bàn kỹ với người lo việc thờ cúng trong nhà về vị trí và độ cao trước khi đặt, vì đây là phần gắn với nghi lễ chứ không còn đơn thuần là chuyện trang trí.
Đề tài thường chọn cho phòng thờ
Hoa sen. Hình ảnh gần gũi với đời sống tâm linh người Việt, thanh khiết, hợp mọi gia đình.
Trúc, tùng, mai. Mang ý thanh cao, bền bỉ theo quan niệm truyền thống, màu đá dịu.
Phong cảnh quê, núi xa, mặt hồ yên. Hợp nhà muốn nhắc tới quê cha đất tổ mà không cần hình người.
Thư pháp bằng đá với chữ có ý tốt lành. Nhờ người viết thư pháp có uy tín viết mẫu, xưởng chuyển sang đá; duyệt kỹ nét chữ.
Tranh tượng Phật, Bồ Tát bằng đá. Liên quan đến việc thờ phụng, nên hỏi nhà chùa hoặc người hiểu nghi lễ về cách thỉnh và đặt.
Tránh tranh có thú dữ, cảnh săn bắn. Không hợp không khí tĩnh lặng của nơi thờ cúng.
Tránh tranh khoả thân, cảnh sinh hoạt vui nhộn. Dù đẹp về nghệ thuật, chúng thuộc về không gian khác.
Cân nhắc chân dung người đã khuất bằng đá. Làm được, nhưng đá khó lột tả nét mặt như ảnh; xem mẫu chân dung xưởng đã làm trước khi đặt.
Vị trí treo so với ban thờ
Không treo tranh cao hơn bát hương theo cách lấn át. Nhiều gia đình kiêng để vật trang trí lấn lên vị trí cao nhất của phòng thờ; hỏi nếp nhà mình.
Tường bên là vị trí dễ chịu nhất. Tranh đứng cạnh ban thờ như người hầu lễ, không tranh chỗ với bài vị.
Treo trên ban thờ thì cách đủ xa đỉnh khói hương. Khói hương bốc thẳng làm mặt đá ám vàng, đường ghép bám muội rất khó lau.
Không treo tranh đối diện gương. Tranh phản chiếu qua gương làm phòng thờ rối mắt.
Tránh treo sát cửa sổ có nắng. Nắng chiếu lâu làm một số đá nhạt màu, keo ngả vàng.
Không treo tranh đá nặng trên vách gỗ mỏng. Phòng thờ hay có vách ốp gỗ; cần bắt vào khung chịu lực hoặc tường gạch phía sau.
Cân đối hai bên nếu treo hai bức. Hai bức cùng khổ, cùng độ cao ở hai tường bên tạo sự trang nghiêm.
Khói hương, đèn thờ và chuyện lau chùi
Kẻ thù lớn nhất của tranh đá trong phòng thờ không phải ẩm hay nắng mà là khói hương. Muội khói bám vào mặt đá bóng thành lớp mờ, bám sâu vào đường ghép giữa các mảnh đá, lâu ngày thành vệt nâu. Nhà thắp hương hằng ngày thì sau vài năm thấy rõ.
Có hai cách giảm. Một là chọn vị trí xa nguồn khói và có thông gió. Hai là dùng tranh có kính phủ; kính lau được bằng khăn ẩm, còn đá thì không nên lau ướt thường xuyên. Với phòng thờ, kính phủ hợp lý hơn nhiều so với ở phòng khách.
Đèn thờ thường là đèn vàng, có khi là đèn điện hình nến, hình hoa sen. Ánh sáng này ấm nên hợp tranh tông vàng, nâu; tranh tông xanh lam đặt trong phòng thờ đèn vàng sẽ hơi đục. Không cần đèn rọi riêng cho tranh trong phòng thờ, vì tranh sáng nổi lên sẽ cạnh tranh với ban thờ.
Lau tranh trong phòng thờ, nhiều nhà chọn ngày dọn dẹp ban thờ cuối năm. Dùng khăn khô mềm, chổi lông cho đường ghép, không xịt hoá chất tẩy rửa lên mặt đá.
Chuẩn bị trước khi đặt tranh đá cho phòng thờ
Phòng thờ thường đã ổn định nhiều năm, nên chuẩn bị kỹ để chỉ phải làm một lần.
- Hỏi ý người lớn trong nhà. Người lo hương khói thường biết nếp nhà mình kiêng gì, đặt gì ở đâu; hỏi trước tránh phải tháo xuống sau.
- Đo mảng tường và khoảng cách tới ban thờ. Ghi cả chiều cao ban thờ, vị trí bát hương, đèn thờ, quạt thông gió.
- Chụp ảnh phòng thờ lúc đang thắp hương. Ảnh cho thợ thấy hướng khói bay và ánh đèn thờ thật, để chọn tông đá và vị trí hợp.
- Chọn đề tài và tông màu trước, khổ sau. Phòng thờ cần đúng tinh thần trước, kích thước tính theo tường sau.
- Duyệt mẫu phác thảo cùng cả nhà. Tranh phòng thờ thường ở lại rất lâu, nên để mọi người cùng gật đầu.
- Hẹn ngày treo vào lúc dọn dẹp ban thờ. Tránh khoan đục bụi bặm vào ngày giỗ, ngày lễ.
Tranh phòng thờ hiếm khi cần gấp. Cho thợ đủ thời gian chọn đá đồng màu, nhất là với đề tài hoa sen, nơi một cánh hoa lệch tông là nhìn thấy ngay.
Câu hỏi thường gặp
Có nên treo tranh đá ngay trên ban thờ không?
Có nhà treo, có nhà kiêng, tuỳ nếp gia đình. Nếu treo, giữ khoảng cách đủ xa đỉnh khói hương và chọn đề tài, màu sắc không lấn át ban thờ.
Tranh đá hoa sen có phù hợp phòng thờ gia tiên không?
Phù hợp và được chọn nhiều, vì hoa sen gần gũi với đời sống tâm linh người Việt. Chọn tông nhạt, kích thước vừa phải.
Phòng thờ nhỏ có nên treo tranh đá?
Nếu phòng chỉ đủ cho ban thờ thì có thể không cần. Một bức nhỏ ở tường bên là đủ, đừng cố treo cho có.
Tranh đá phòng thờ có cần kính không?
Nên có nếu gia đình thắp hương thường xuyên. Kính giữ muội khói ở ngoài, lau dễ hơn mặt đá.
Treo tranh Phật bằng đá trong phòng thờ gia tiên được không?
Nhiều gia đình thờ cả Phật và gia tiên, nhưng cách bố trí có quy củ riêng. Nên hỏi nhà chùa hoặc người hiểu nghi lễ trước khi đặt tranh.
Chọn ngày treo tranh trong phòng thờ có cần xem không?
Đây là tuỳ quan niệm từng nhà. Nhiều gia đình chọn ngày dọn dẹp ban thờ hoặc ngày rằm, mùng một để làm cho yên lòng.
