Sau khi keo đóng rắn, mặt tranh ghép đá được mài phẳng qua nhiều cấp hạt mài từ thô tới mịn rồi mới đánh bóng. Khó nhất là các loại đá trên tranh có độ cứng khác nhau: đá mềm như malachite, lapis mòn nhanh hơn thạch anh, nên nếu mài bằng đệm mềm hay lực không đều, mặt tranh sẽ gợn, đá mềm lõm xuống, vệt ánh đèn chạy qua bị gãy khúc. Muốn mặt phẳng thật, thợ phải dùng bàn mài cứng, phẳng và giữ lực đều.
Độ bóng là thứ người mua sờ thấy đầu tiên, nhưng độ phẳng mới là thứ phân biệt tay nghề. Bài này kể vì sao, và người mua kiểm hai thứ đó thế nào mà không cần dụng cụ.
Mài phẳng làm gì trước khi bóng
Mảnh đá sau khi ghép không bao giờ cao bằng nhau tuyệt đối: lát dày mỏng chênh nhau một chút, lớp keo dưới mỗi mảnh dày mỏng khác nhau, keo trào lên khe ghép tạo gờ. Mài phẳng là san tất cả về một mặt phẳng chung, để sau đó đánh bóng có một bề mặt để bóng.
Thợ bắt đầu bằng cấp hạt thô để hạ nhanh những chỗ cao, rồi chuyển dần sang cấp mịn hơn, mỗi cấp xoá vết xước của cấp trước. Bỏ qua một cấp là để lại vết xước sâu mà cấp mịn không xoá được; những vết này chỉ hiện ra khi đã đánh bóng, lúc đó phải lùi lại cấp thô mài lại từ đầu.
Toàn bộ quá trình nên làm ướt. Nước làm mát mặt đá và keo, cuốn bùn mài đi để hạt mài không bị kẹt, và giữ bụi đá không bay. Keo bị nóng do mài khô có thể mềm ra, đá kéo theo keo bong mép.
Mài phẳng là công đoạn nặng nhọc, nhiều nước, nhiều bùn. Ở xưởng nó thường làm ở khu riêng, xa khu ghép đá, để bùn không bắn sang những tranh đang ghép dở.
Vì sao đá mềm bị lõm, và cách thợ tránh
Khi một tấm mài đi qua hai loại đá có độ cứng khác nhau, đá mềm bị mài mòn nhanh hơn. Nếu tấm mài cứng và phẳng, nó tì lên đá cứng và chỉ chạm nhẹ vào đá mềm, nên mặt chung vẫn phẳng. Nếu tấm mài mềm, đàn hồi, nó ôm xuống theo đá mềm và tiếp tục khoét, làm đá mềm lõm thành lòng chảo nhỏ.
Vì thế thợ cả dùng bàn mài hoặc đệm mài có đế cứng cho các cấp phẳng, chỉ chuyển sang đệm mềm hơn ở bước đánh bóng cuối, khi lượng vật liệu bị lấy đi rất ít. Lực tay phải đều, di chuyển liên tục, không dừng lâu ở một chỗ.
Với tranh có mảng malachite hay lapis lớn cạnh thạch anh, một số thợ chủ động mài mảng đá mềm ít hơn, dừng sớm hơn ở vùng đó. Đây là kỹ năng cảm tay, khó dạy bằng lời.
Thiết kế cũng giúp được: như đã nói ở phần phối đá, gom đá mềm thành vùng riêng, tránh xen kẽ từng mảnh mềm với từng mảnh cứng, sẽ làm việc mài phẳng dễ hơn nhiều.
Các cấp mài và đánh bóng: mỗi cấp làm gì
Tên cấp ở đây chia theo cách gọi chung của xưởng, không theo số hạt cụ thể, vì mỗi hệ đệm mài và mỗi hãng có cách đánh số khác nhau.
| Cấp | Mục đích | Dụng cụ thường dùng | Dấu hiệu làm chưa tới |
|---|---|---|---|
| Mài thô | Hạ chỗ cao, san phẳng mặt, bỏ keo trào | Đĩa hoặc bàn mài kim cương hạt thô, đế cứng, có nước | Còn gờ keo, sờ thấy mảnh cao mảnh thấp |
| Mài trung | Xoá vết xước thô, làm đều mặt | Đệm mài kim cương cấp trung, đế cứng | Vết xước dài thấy rõ khi nghiêng dưới đèn |
| Mài mịn | Chuẩn bị cho bóng, mặt mờ đều như sa | Đệm mài mịn | Vết xước nhỏ còn lấm tấm sau khi bóng |
| Đánh bóng | Tạo độ bóng gương hoặc bóng mờ | Đệm đánh bóng với bột đánh bóng phù hợp loại đá | Bóng chỗ có chỗ không, đá mềm lõm |
| Hoàn thiện mặt | Phủ bảo vệ nếu có, làm sạch | Lớp phủ theo lựa chọn của xưởng | Lớp phủ dày mỏng không đều, có bụi |
Bột đánh bóng khác nhau cho từng nhóm đá. Ví dụ, ôxít xeri thường được dùng cho đá họ thạch anh và thuỷ tinh. Với tranh nhiều loại đá, thợ chọn hệ đánh bóng chịu được cả nhóm đá mềm nhất có trên tranh.
Bóng gương, bóng mờ hay phủ bảo vệ
Bóng gương làm màu đá sâu nhất. Mặt bóng phản xạ gọn, màu đá đậm và trong. Nhưng vết xước, bụi và dấu vân tay cũng lộ rõ hơn.
Bóng mờ dịu mắt hơn. Hợp với phòng nhiều đèn, tránh chói. Màu hơi nhạt hơn bóng gương.
Tranh hạt đá thường không đánh bóng gương. Mặt hạt có kẽ; lấp lánh của nó đến từ mặt vỡ của hạt, không từ mặt phẳng bóng.
Lớp phủ bảo vệ chắn bụi và hoá chất. Có lợi với tranh nhiều đá mềm, đá xốp. Đổi lại, lớp phủ có thể ngả màu theo thời gian và làm đá trông như có lớp nhựa.
Lớp phủ dày làm mất cảm giác đá. Sờ vào thấy nhẵn như nhựa, mất cảm giác mát và cứng của đá.
Kính là lựa chọn khác lớp phủ. Kính bảo vệ không chạm vào đá, nhưng có phản chiếu và làm giảm lấp lánh.
Không có lựa chọn đúng cho mọi tranh. Phụ thuộc loại đá, nơi treo, thói quen lau dọn. Nên hỏi xưởng lý do họ chọn cách hoàn thiện nào.
Người mua tự kiểm độ phẳng và độ bóng
Không cần dụng cụ, chỉ cần một nguồn sáng và vài phút.
- Đứng nghiêng so với tranh. Đứng lệch sang một bên sao cho thấy phản chiếu của đèn hoặc cửa sổ trên mặt tranh.
- Nhìn vệt sáng phản chiếu. Mặt phẳng cho vệt sáng chạy thẳng, liền; mặt gợn cho vệt sáng cong, gãy.
- Dò qua vùng đá mềm. Nhìn kỹ vệt sáng khi đi qua mảng malachite, lapis; chỗ lõm hiện thành vũng tối.
- Soi đường ghép. Nhìn gần đường ghép xem có gờ keo, có rãnh, có vết xước dài cắt ngang không.
- Lướt nhẹ đầu ngón tay nếu được phép. Mặt tranh ghép mảnh tốt gần như không cảm nhận được mép mảnh.
- So độ bóng giữa các vùng. Bóng đều khắp mặt là tốt; vùng bóng vùng mờ là dấu hiệu đánh bóng không đều.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mặt tranh đá có chỗ lõm?
Thường do mài phẳng bằng đệm mềm hoặc lực không đều, làm đá mềm như malachite, lapis mòn nhanh hơn đá cứng xung quanh. Cũng có khi do mài khi keo chưa đóng rắn hoàn toàn. Chỗ lõm lộ rõ khi nhìn vệt sáng phản chiếu.
Tranh đá bị mờ mặt có đánh bóng lại được không?
Thường được, nếu mờ do trầy nhẹ hoặc hoá chất ăn mặt đá. Thợ sẽ mài lại từ cấp phù hợp rồi đánh bóng. Việc này cần thiết bị và kinh nghiệm, không nên tự làm bằng kem đánh bóng kim loại.
Có nên chọn tranh có lớp phủ bóng không?
Lớp phủ có lợi với tranh nhiều đá mềm, đá xốp hoặc treo nơi nhiều bụi, khói. Đổi lại, nó có thể ngả màu và làm tranh trông như có lớp nhựa. Hỏi xưởng loại phủ gì, có chống ngả vàng không.
Tranh hạt đá có đánh bóng được không?
Tranh hạt đá thường không đánh bóng gương như tranh ghép mảnh vì bề mặt có kẽ hạt. Một số tranh được phủ lớp keo trong lên trên để mặt nhẵn hơn, đổi lại giảm lấp lánh tự nhiên của hạt.
Vì sao mài tranh đá phải dùng nước?
Nước làm mát mặt đá và keo, cuốn bùn mài đi để hạt mài làm việc hiệu quả, và giữ bụi đá không bay lên. Mài khô sinh bụi silic mịn có hại cho phổi người thợ và có thể làm keo nóng mềm.
Mặt tranh bóng gương có dễ trầy hơn không?
Không dễ trầy hơn, nhưng vết trầy lộ rõ hơn trên mặt bóng. Độ chống trầy phụ thuộc độ cứng của đá. Lau bằng khăn mịn sạch, phủi bụi trước khi lau là cách giữ mặt bóng.
