Phác thảo trong tranh ghép đá quý là bước chuyển một hình ảnh thành "bản thi công": vẽ mẫu ở đúng tỉ lệ thật, đơn giản hoá chi tiết cho vừa với cỡ mảnh đá, chia vùng ghép, đánh số màu đá cho từng vùng, ghi hướng vân và hướng sáng. Sai ở bước này thì cắt khéo, mài khéo cũng chỉ làm ra một bức tranh sai một cách tỉ mỉ.
Khách đặt tranh thường thấy bước này nhanh nhất: "chỉ là vẽ thôi mà". Thực tế ở xưởng, bản vẽ được sửa nhiều lần nhất, vì mọi quyết định sau đó đều dựa vào nó. Bài này đi qua những gì một bản phác thảo tốt phải có, và vì sao.
Vì sao bản vẽ phải ở tỉ lệ thật
Ảnh mẫu khách gửi có thể nhỏ bằng bàn tay, nhưng bức tranh thật có thể rộng hơn một mét. Phóng lên, những chi tiết trong ảnh chỉ vài điểm ảnh trở thành những vùng lớn cần quyết định: giữ, bỏ hay gộp. Thợ không thể quyết định chuyện đó trên ảnh nhỏ; phải nhìn ở cỡ thật.
Bản vẽ tỉ lệ thật, ở xưởng hay gọi là bản mẫu một một, cũng là thứ thợ ghép đặt mảnh đá lên để so. Mảnh đá có kích thước thật, nên bản vẽ cũng phải thật. Đặt mảnh đá lên bản vẽ thu nhỏ thì không đo được gì.
Ở cỡ thật, thợ còn thấy được những vùng quá nhỏ để ghép. Một sợi râu cá trong ảnh có thể mảnh hơn cả mảnh đá nhỏ nhất xưởng làm được. Bản vẽ phải chuyển nó thành một nét mà đá thể hiện được, hoặc bỏ đi. Đó là lý do bức tranh đá không bao giờ là bản sao y hệt tấm ảnh.
Với tranh rất lớn, bản vẽ có thể được chia thành nhiều tấm ghép lại, mỗi tấm có dấu khớp ở mép. Mất một dấu khớp là các tấm lệch nhau vài li, và độ lệch ấy sẽ lộ ra ở đường nét chạy qua chỗ nối.
Một bản phác thảo tốt phải có những gì
Đường nét chính rõ ràng. Đường viền chủ thể, đường chân trời, đường mép nước được vẽ dứt khoát, không còn nét nháp chồng chéo.
Hướng nguồn sáng. Một mũi tên chỉ hướng sáng, kèm ghi chú vùng sáng nhất và tối nhất. Thợ ghép dựa vào đó để chọn đá đậm nhạt.
Ranh giới các vùng ghép. Mỗi vùng là một nhóm mảnh dùng chung một loại đá, một bậc tông. Ranh giới vùng thường trùng với nét vẽ.
Mã đá cho từng vùng. Mỗi vùng được ghi một mã, ứng với một khay đá đã chọn sẵn. Đây là bản đồ màu.
Hướng vân và hướng sợi. Với mã não, mắt hổ, rhodonite, bản vẽ có mũi tên nhỏ chỉ chiều đặt vân.
Kích thước mảnh tối thiểu. Ghi chú những chỗ chỉ dùng hạt mịn hoặc mảnh rất nhỏ, để người cắt biết trước.
Dấu khớp nếu chia tấm. Tranh lớn chia nhiều tấm phải có dấu khớp ở mép, đánh số tấm theo hàng và cột.
Vùng điểm nhấn. Khoanh riêng những chỗ dùng đá trong, đá có ánh, để không ai "tiện tay" rải chúng ra chỗ khác.
Bản lưu. Một bản sao giữ lại ở xưởng. Sau này sửa tranh, bản lưu cho biết vùng nào dùng đá gì.
Đơn giản hoá: bỏ cái gì, giữ cái gì
Đá không vẽ được nét mảnh như bút, cũng không pha được sắc độ vô hạn như sơn. Vì vậy mọi bản phác thảo tranh đá đều là một bản đơn giản hoá. Câu hỏi là đơn giản hoá thế nào để giữ được hồn của hình ảnh.
Nguyên tắc chung ở xưởng là giữ những gì nhận diện chủ thể và bỏ những gì chỉ là nhiễu. Con ngựa phải giữ được dáng chân, độ cong cổ, hướng bờm bay; còn từng sợi lông nhỏ trên thân thì gộp thành vài mảng sáng tối. Bông sen phải giữ được số cánh và độ cong, còn gân trên cánh có thể chỉ gợi bằng một hai mảnh tối hơn.
Với ảnh chân dung hay ảnh gia đình, việc đơn giản hoá khó hơn nhiều, vì mắt người rất nhạy với khuôn mặt. Bản vẽ phải giữ chính xác tỉ lệ mắt, mũi, miệng, và thường cần mảnh nhỏ hơn hẳn phần còn lại của tranh. Đây là lý do tranh chân dung đá thường tốn công hơn tranh phong cảnh cùng kích thước.
Người đặt tranh nên được xem bản vẽ đã đơn giản hoá trước khi xưởng cắt đá. Nhìn bản vẽ là biết chi tiết nào sẽ mất. Muốn giữ chi tiết nào, nói ở bước này, không phải lúc tranh đã ghép xong.
Từ ảnh mẫu tới bản đồ màu: trình tự thường gặp
Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến ở xưởng tranh ghép mảnh; tranh rắc hạt đá cũng gần giống, chỉ khác ở cách chia vùng.
- Thống nhất ảnh mẫu và kích thước. Xác định khổ tranh, hướng ngang hay dọc, phần nào của ảnh được giữ.
- Phóng lên tỉ lệ thật. In hoặc vẽ phóng lên giấy khổ lớn, chia ô nếu vẽ tay.
- Vẽ nét chính và đơn giản hoá. Họa sĩ vẽ lại đường nét, bỏ nhiễu, giữ dáng chủ thể.
- Định hướng sáng và vùng đậm nhạt. Tô nhẹ ba bốn mức xám để thấy khối sáng tối.
- Chia vùng ghép. Kẻ ranh giới vùng, ưu tiên đặt ranh giới trùng với nét vẽ hoặc chỗ đổi tông.
- Gán mã đá. Mỗi vùng ghi mã khay đá, kèm hướng vân nếu có.
- Duyệt với người đặt. Gửi bản vẽ và bản đồ màu, sửa tới khi thống nhất.
- Chuyển lên tấm nền hoặc giấy ghép. Sao nét lên tấm nền bằng giấy than hoặc phương pháp xưởng dùng, giữ bản gốc sạch để đối chiếu.
Một số xưởng ghép mảnh úp mặt xuống giấy rồi mới chuyển lên nền. Với lối làm đó, bản vẽ phải được lật ngược như soi gương, nếu quên thì con ngựa trên tranh sẽ quay đầu về phía ngược lại.
Lỗi ở bản vẽ và dấu vết nó để lại trên tranh
Không đơn giản hoá đủ. Tranh ra đầy những mảnh nhỏ vụn vặt ở chỗ không cần, nhìn rối như bị vỡ.
Đơn giản hoá quá tay. Chủ thể mất dáng: con ngựa như con la, hoa sen như hoa súng.
Ranh giới vùng không trùng nét. Đường ghép cắt ngang giữa một mảng màu, nhìn như vết nứt.
Không ghi hướng sáng. Mỗi vùng được thợ chọn đậm nhạt theo cảm tính, tranh mất khối, các vật thể "dán dẹt" lên nền.
Quên hướng vân. Mã não, mắt hổ đặt lộn xộn, dải vân chạy ngược nét.
Sai dấu khớp giữa các tấm. Đường chân trời gãy khúc ở chỗ nối hai tấm.
Không duyệt với khách. Khách nhận tranh thấy mất chi tiết quan trọng với họ, phải gỡ làm lại.
Quên lật bản vẽ ở lối ghép ngược. Toàn bộ hình bị ngược trái phải, đặc biệt nguy hiểm với tranh có chữ hoặc logo.
Câu hỏi thường gặp
Bản phác thảo tranh đá có cần họa sĩ vẽ không?
Với đề tài có sẵn mẫu, thợ lâu năm có thể tự vẽ. Với tranh theo ảnh riêng, chân dung, phong cảnh quê, nên có người vững về hình hoạ đơn giản hoá ảnh, vì đây là bước quyết định tranh có giống và có hồn hay không.
Có được xem bản vẽ trước khi xưởng làm tranh không?
Nên đề nghị điều đó, nhất là với tranh đặt theo yêu cầu. Bản vẽ cho thấy chi tiết nào được giữ, chi tiết nào bị lược, để người đặt góp ý trước khi cắt đá, lúc sửa còn rẻ.
Vì sao tranh đá không giống hệt ảnh gốc?
Vì đá không vẽ được nét mảnh và không pha được mọi sắc độ, nên ảnh phải được đơn giản hoá thành các vùng ghép. Tranh tốt giữ được dáng, hồn và sáng tối của ảnh chứ không sao chép từng điểm ảnh.
Bản đồ màu là gì?
Là bản vẽ có đánh mã cho từng vùng ghép, ứng với khay đá đã chọn sẵn, kèm hướng vân nếu có. Nhờ bản đồ màu, nhiều thợ cùng làm một bức vẫn chọn đá thống nhất, và sau này sửa tranh còn biết vùng nào dùng đá gì.
Ảnh chụp điện thoại có dùng làm mẫu được không?
Được, nếu ảnh đủ nét ở chủ thể và đủ sáng. Ảnh mờ, ngược sáng hay bị nén nhiều sẽ khiến họa sĩ phải đoán chi tiết. Nên gửi ảnh gốc thay vì ảnh đã qua mạng xã hội.
Tranh lớn chia nhiều tấm có lộ đường nối không?
Nếu bản vẽ có dấu khớp chính xác và ranh giới tấm được đặt khéo theo nét vẽ, đường nối rất khó thấy. Đường nối lộ thường do sai dấu khớp hoặc đặt ranh giới tấm cắt ngang giữa mảng màu lớn.
