Không có bức tranh đá nào chỉ có đá: luôn có keo để cố định và tấm nền để đỡ. Câu “trăm phần trăm đá thật” thường chỉ có nghĩa là phần nhìn thấy được làm bằng đá, nên muốn biết thật thì phải hỏi theo vùng: vùng nào đá nguyên mảnh, vùng nào hạt đá, có đá nhuộm, đá ép hay bột đá trộn keo không.
Trong nghề, chuyện keo không phải điều đáng giấu. Keo tốt và đúng chỗ là thứ giữ cho đá bám chắc qua nhiều mùa ẩm. Điều đáng bàn là keo chiếm bao nhiêu phần trên mặt tranh, và có chỗ nào keo hay sơn đang đóng vai đá mà người mua không được nói.
Bài này tách từng lớp vật liệu trong một bức tranh đá, giải thích mỗi loại ảnh hưởng tới giá trị ra sao, và gợi ý những câu hỏi để người mua biết tỷ lệ đá thật mà không cần là chuyên gia.
Một bức tranh đá có những lớp nào?
Từ sau ra trước, bức tranh đá thường có: tấm nền, lớp keo lót, lớp đá, và lớp hoàn thiện bề mặt. Tấm nền là ván, tấm composite hoặc vật liệu cứng khác, chịu toàn bộ sức nặng của đá. Keo lót để đá bám vào nền. Lớp đá là phần mình nhìn thấy. Lớp hoàn thiện có thể là đánh bóng trực tiếp trên đá, hoặc phủ một lớp keo trong để bảo vệ.
Ngoài ra còn keo ở các khe giữa mảnh đá. Với tranh ghép mảnh, khe càng khít thì keo lộ ra càng ít. Với tranh hạt đá, keo là thứ ôm từng hạt, nên phần keo lộ ra giữa các hạt nhiều hơn, bề mặt lấm tấm chính là đá và keo xen kẽ.
Lớp phủ keo trong ở bề mặt là điểm hay gây hiểu lầm. Nó làm tranh bóng, dễ lau, bảo vệ hạt đá khỏi bong. Nhưng khi phủ dày, mắt người nhìn thấy độ bóng của keo chứ không phải độ bóng của đá. Đá đánh bóng trực tiếp có ánh lạnh và sâu hơn; keo phủ có ánh đều như lớp nhựa. Người trong nghề nhìn nghiêng dưới đèn là phân biệt được.
Hiểu các lớp này rồi sẽ thấy “trăm phần trăm đá” là một cách nói về lớp đá, không phải về cả bức tranh. Câu hỏi thật sự là: lớp đá ấy được làm từ vật liệu gì.
Các loại vật liệu “đá” trong tranh và ảnh hưởng tới giá trị
Mỗi loại có chỗ đứng riêng. Quan trọng là được nói đúng tên.
| Vật liệu | Là gì | Ảnh hưởng tới giá trị |
|---|---|---|
| Đá tự nhiên nguyên mảnh | Đá cắt mài thành miếng, giữ màu và vân tự nhiên | Cao nhất, nhất là khi đá đẹp và tay nghề khít |
| Hạt đá tự nhiên | Đá nghiền thành hạt, rải lên keo theo vùng | Thấp hơn nguyên mảnh nhưng vẫn là đá thật; giá trị phụ thuộc loại đá và độ tinh |
| Đá đã nhuộm | Đá tự nhiên được xử lý cho màu tươi hơn hoặc đổi màu | Thấp hơn đá cùng loại màu tự nhiên; phải được ghi rõ |
| Đá ép | Vụn đá ép lại với chất kết dính thành tấm | Thấp hơn đá nguyên khối; có đá thật nhưng không còn vân tự nhiên liền |
| Bột đá trộn keo | Bột đá mịn trộn keo, đổ khuôn hoặc trát theo vùng | Thấp; phần lớn tính chất là của keo |
| Keo màu, sơn | Keo pha màu hoặc sơn vẽ để tả chi tiết hoặc lấp nền | Không phải đá; chấp nhận ở chi tiết nhỏ nếu được nói thật |
| Nhựa giả đá | Vật liệu tổng hợp làm giống vân đá | Không phải đá; không nên được bán như tranh đá quý |
Một bức tranh dùng vài loại vật liệu cùng lúc không có gì sai. Sai là khi phần không phải đá được giới thiệu như đá, hoặc đá nhuộm được giới thiệu như màu tự nhiên.
Câu hỏi để biết tỷ lệ đá thật mà không cần là chuyên gia
“Vùng trời, vùng nước, vùng nền làm bằng gì?” Hỏi theo từng vùng lớn buộc người bán trả lời cụ thể thay vì câu chung chung.
“Chỗ nào là ghép mảnh, chỗ nào là hạt đá?” Nhiều bức kết hợp: chi tiết chính ghép mảnh, nền rải hạt.
“Có vùng nào dùng đá nhuộm không?” Đá nhuộm phổ biến ở các màu xanh, đỏ, tím rực. Hỏi thẳng là cách lịch sự nhất.
“Có chỗ nào vẽ thêm bằng sơn hay keo màu không?” Thường là nét mắt, nét chữ, đường viền nhỏ.
“Bề mặt có phủ keo trong không, dày hay mỏng?” Để biết độ bóng mình thấy là của đá hay của keo.
“Cho xem mặt cắt hoặc mép tranh được không?” Ở mép có thể thấy độ dày lớp đá và cách đá nằm trên nền.
“Có ghi những điều này vào phiếu mô tả không?” Người bán sẵn lòng ghi là người bán tự tin vào điều mình nói.
“Nếu kiểm định một mẫu đá thì có được không?” Với tranh giá trị lớn, đây là câu hỏi hợp lý; phản ứng của người bán cũng là thông tin.
Vì sao đá nhuộm là chỗ cần nói rõ nhất
Nhuộm đá là kỹ thuật có từ lâu và rất phổ biến. Mã não, chẳng hạn, có cấu trúc xốp vi mô nên ăn màu tốt, thị trường có rất nhiều mã não xanh lam, xanh lá, hồng rực mà màu đó không phải màu tự nhiên của viên đá. Có loại đá trắng được nhuộm để giống ngọc lam. Bản thân việc nhuộm không xấu, nó cho phép làm tranh màu tươi với chi phí thấp.
Vấn đề nằm ở hai chỗ. Thứ nhất, đá nhuộm có giá trị thấp hơn đá cùng loại mang màu tự nhiên, nên nếu không được nói rõ thì người mua trả tiền cho thứ không nhận được. Thứ hai, màu nhuộm có thể phai hoặc đổi khi tranh chịu nắng lâu, hoặc khi lau bằng hoá chất mạnh. Tranh treo chỗ có nắng chiều nhiều năm có thể lộ vùng màu khác hẳn lúc mới mua.
Dấu hiệu quan sát thường được nhắc là màu quá rực và quá đều so với đá tự nhiên, màu đọng đậm hơn ở các vết rạn và lỗ nhỏ. Nhưng đây chỉ là dấu hiệu để hỏi thêm, không phải bằng chứng. Với tranh giá trị lớn, cách chắc chắn là gửi mẫu tới đơn vị kiểm định đá quý có uy tín; không nên tự kết luận một bức tranh cụ thể là đá nhuộm chỉ qua mắt nhìn.
Người bán tử tế sẽ nói thẳng: vùng hoa này dùng mã não nhuộm cho tươi, vùng trời là thạch anh màu tự nhiên. Một câu như vậy đáng giá hơn mọi lời cam kết “trăm phần trăm”.
Những hiểu lầm thường gặp về “đá thật”
Có keo là hàng kém. Tranh nào cũng cần keo; keo đúng chỗ, đúng loại là dấu hiệu tranh làm cẩn thận.
Nặng tay là toàn đá. Tấm nền dày, khung gỗ, kính cũng làm tranh nặng. Cân nặng không nói được tỷ lệ đá.
Bóng như gương là đá đẹp. Độ bóng có thể đến từ lớp keo phủ dày, không phải từ đá.
Mát tay là đá thật. Đá dẫn nhiệt tốt nên sờ thấy mát, nhưng một lớp keo phủ trên đá làm cảm giác này khó dựa vào.
Màu đẹp đều là đá quý cao cấp. Đá tự nhiên có vân, có chênh màu; đều tăm tắp nhiều khi là dấu hiệu xử lý màu.
Có giấy chứng nhận là xong. Cần xem giấy do đơn vị nào cấp, chứng nhận cho mẫu nào, có khớp với chính bức tranh không.
Hạt đá không phải đá thật. Hạt đá tự nhiên vẫn là đá thật, chỉ khác kỹ thuật và giá trị so với nguyên mảnh.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý có keo không?
Có, mọi tranh đá đều cần keo để cố định đá lên nền và lấp khe. Điều nên hỏi là keo chiếm bao nhiêu phần trên mặt tranh và có lớp keo phủ bề mặt hay không.
“100% đá thật” có đáng tin không?
Cụm từ này thường chỉ nói về phần nhìn thấy. Hãy hỏi theo vùng: vùng nào đá nguyên mảnh, vùng nào hạt đá, có đá nhuộm, đá ép hay sơn vẽ thêm không.
Đá nhuộm trong tranh có bị phai không?
Có thể phai hoặc đổi màu nếu chịu nắng lâu hoặc tiếp xúc hoá chất mạnh. Treo tranh tránh nắng chiếu thẳng và lau bằng khăn mềm khô giúp giữ màu lâu hơn.
Tranh hạt đá có phải là đá thật không?
Hạt đá tự nhiên vẫn là đá thật, chỉ là đá được nghiền nhỏ rồi rải lên keo. Giá trị thấp hơn tranh ghép mảnh cùng loại đá nhưng không phải hàng giả.
Làm sao biết bề mặt tranh có phủ keo?
Nghiêng tranh dưới đèn: keo phủ cho ánh đều như lớp nhựa, đá đánh bóng trực tiếp có ánh lạnh và sâu hơn, nhìn rõ ranh giới từng mảnh. Hỏi thẳng người bán là cách nhanh nhất.
Khi nào cần kiểm định vật liệu của tranh đá?
Khi tranh có giá trị lớn và giá dựa nhiều vào loại đá. Thoả thuận gửi mẫu đá cùng lô tới đơn vị kiểm định đá quý có uy tín trước khi thanh toán.
