Tranh đá quý dạng hạt, loại rất phổ biến trên thị trường, dùng đá được đập và xay nhỏ, rửa sạch bụi, sấy khô, sàng qua nhiều cỡ lưới để tách hạt thô, vừa, mịn, rồi nhặt tạp và phân tông. Hạt cùng cỡ, sạch bụi và cùng tông là điều kiện để mặt tranh mịn, lấp lánh đều và keo bám chắc. Bỏ qua bước rửa hay bước sàng là tranh lốm đốm, keo đục, hạt dễ rụng.
Người mua thường nghĩ "hạt đá" là thứ đơn giản, xay ra là dùng. Ở xưởng, khâu chuẩn bị hạt chiếm một phần thời gian đáng kể, và là một trong những khâu phân biệt rõ nhất giữa nơi làm kỹ và nơi làm nhanh. Bài này đi qua từng bước.
Vì sao đá phải xay thành hạt
Có hai lối làm tranh đá chính: ghép mảnh cắt mài và rải hạt đá lên lớp keo theo hình vẽ. Lối hạt cho phép làm những chuyển sắc mềm, những chi tiết nhỏ và những bề mặt lấp lánh mà ghép mảnh khó làm, và nó dùng được cả những phần đá vụn, đá nhỏ không đủ cỡ để cắt lát.
Kích thước hạt là "nét bút" của lối làm này. Hạt thô cho cảm giác mạnh, chất liệu rõ, hợp với núi đá, thân cây, nền đất. Hạt vừa là lựa chọn chung cho phần lớn diện tích. Hạt mịn dùng cho trời, nước xa, da người, những chuyển sắc rất nhẹ. Một bức tranh tốt thường dùng nhiều cỡ hạt ở các vùng khác nhau, giống họa sĩ dùng nhiều cỡ cọ.
Ánh lấp lánh của tranh hạt đến từ hàng nghìn mặt vỡ nhỏ của hạt đá phản chiếu ánh sáng. Hạt càng sạch bụi, mặt vỡ càng trong, càng lấp lánh. Hạt còn dính bột đá thì xỉn, nhìn như cát ướt.
Lối hạt cũng có giới hạn: bề mặt không phẳng bóng như ghép mảnh, và vân đá gần như mất khi xay nhỏ. Mã não dải hay mắt hổ ánh lụa khi xay thành hạt chỉ còn màu, không còn hiệu ứng. Vì thế xưởng chọn loại đá nào để xay, loại nào để cắt lát, là một quyết định có tính toán.
Từ cục đá tới khay hạt sẵn sàng
Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến; mỗi xưởng có thể khác về thiết bị, nhưng thứ tự các bước gần như giống nhau.
- Chọn và làm sạch đá thô. Loại bỏ phần dính đất, đá mẹ khác màu, rửa sạch bề mặt.
- Đập nhỏ. Đập cục đá thành mảnh nhỏ bằng búa hoặc máy nghiền, giữ ướt để hạn chế bụi.
- Xay tới cỡ cần. Xay mảnh nhỏ thành hạt; xay quá tay thì đá thành bột, hao hụt nhiều.
- Rửa bụi nhiều lượt. Ngâm, khuấy, chắt nước đục, lặp lại tới khi nước gần trong.
- Sấy hoặc phơi khô hẳn. Hạt còn ẩm làm keo đục, bám kém; hạt phải khô hoàn toàn trước khi sàng.
- Sàng phân cỡ. Cho qua lần lượt các lưới từ thô tới mịn, mỗi cỡ để một khay riêng.
- Nhặt tạp. Rải hạt lên khay trắng, nhặt bỏ hạt lạ màu, hạt đá mẹ, vụn khác loại.
- Phân tông và dán nhãn. Chia hạt cùng loại thành các bậc đậm nhạt, ghi mã khớp với bản đồ màu.
Bước nhặt tạp tốn công nhất mà ít ai thấy. Với những loại đá có nhiều tạp chất, một khay hạt có thể phải nhặt mất vài giờ. Đây cũng là bước dễ bị cắt bớt nhất khi xưởng chạy hàng gấp.
Cỡ hạt và vai trên tranh
Cỡ hạt ở đây chia tương đối theo cách gọi trong xưởng, không theo con số lưới cụ thể, vì mỗi xưởng dùng bộ sàng khác nhau.
| Cỡ hạt | Cảm giác bề mặt | Hay dùng cho | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thô | Gồ ghề, chất liệu rõ, lấp lánh mạnh | Núi đá, thân cây, nền đất, mảng gần | Bụi dễ bám vào kẽ hạt, lau khó hơn |
| Vừa | Lấp lánh vừa phải, đều | Phần lớn diện tích chủ thể | Cỡ dễ phối nhất |
| Mịn | Mềm, gần như mặt phẳng | Trời, nước xa, da người, chuyển sắc nhẹ | Bột còn sót làm xỉn màu |
| Bột rất mịn | Như bột, gần như không lấp lánh | Ít dùng trực tiếp; có nơi trộn với keo làm nền | Tranh "bột đá trộn keo" là loại khác, cần phân biệt |
Bột đá trộn keo đúc thành mảng là một lối làm khác hẳn tranh hạt đá. Phân biệt các lối này thuộc về danh mục thật giả và chất lượng; ở đây chỉ cần biết rằng hạt đá thật trong tranh hạt có mặt vỡ và lấp lánh, còn bột mịn trộn keo thì không.
Vì sao hạt đều mới đẹp
Hạt lẫn cỡ làm mặt tranh lốm đốm. Hạt to nổi lên, hạt nhỏ chìm xuống, ánh sáng phản chiếu không đều.
Hạt đều thì keo phủ đều. Lớp keo bám đều quanh các hạt cùng cỡ; hạt to lẫn trong hạt mịn hay bị keo bọc không hết, dễ rụng.
Hạt đều cho đường viền sắc. Mép vùng màu làm bằng hạt cùng cỡ ra đường gọn; hạt to lẫn vào làm mép răng cưa.
Chuyển sắc mượt hơn. Khi trộn hai tông hạt để chuyển màu, hai khay cùng cỡ trộn vào mới đều; khác cỡ thì hạt to tách ra thành đốm.
Lau bụi dễ hơn. Mặt hạt đều ít có kẽ sâu bất thường, bụi khó đọng.
Ước được lượng keo. Biết cỡ hạt thì biết lớp keo cần dày bao nhiêu, tránh keo tràn lên mặt làm bóng nhựa.
Ổn định giữa các bức. Xưởng làm nhiều bức cùng mẫu cần cỡ hạt ổn định để các bức giống nhau.
Sửa chữa được. Giữ khay hạt cùng cỡ cùng tông, sau này vá chỗ rụng không lộ.
Bụi đá khi xay: rủi ro lớn nhất của công đoạn này
Xay đá là công đoạn sinh nhiều bụi mịn nhất trong cả quy trình làm tranh. Bụi từ đá họ thạch anh chứa silic tinh thể; hít thường xuyên lâu ngày có thể gây bệnh bụi phổi silic. Bụi mịn nhất lại là thứ mắt không thấy, nên cảm giác "xưởng không bụi" chưa chắc đã đúng.
Cách làm an toàn là giữ đá ướt ở mọi bước có thể: đập ướt, xay ướt, rửa ngay. Khi buộc phải sàng khô, sàng trong khu riêng, có thông gió hút ra ngoài, người làm đeo khẩu trang đạt chuẩn lọc bụi mịn và kính bảo hộ. Dọn sàn bằng cách lau ướt hoặc hút bụi có lọc, không quét chổi khô.
Nước rửa hạt chứa nhiều bùn đá. Xưởng có trách nhiệm để lắng bùn trước khi xả, không đổ thẳng vào cống. Bùn đá khô lại cũng là nguồn bụi nếu để phơi ra sân.
Với người mua, tranh đã hoàn thiện không phát tán bụi đá vì hạt đã được keo cố định. Nhưng biết công đoạn này cho thấy vì sao một xưởng làm tử tế cần đầu tư thiết bị, và vì sao giá của họ không thể bằng nơi làm khô, làm vội.
Lỗi ở khâu hạt và dấu vết trên tranh
Không rửa sạch bụi. Mặt tranh xỉn, lớp keo bị đục như sữa, hạt nhìn như cát ướt.
Hạt còn ẩm khi rải. Keo đóng rắn kém quanh hạt, có chỗ trắng mờ, hạt rụng sau thời gian ngắn.
Không sàng hoặc sàng ẩu. Hạt lẫn cỡ, mặt tranh gồ ghề không chủ đích.
Không nhặt tạp. Những chấm lạ màu rải rác khắp mảng, nhìn gần như vết bẩn.
Xay quá nhỏ. Mất ánh lấp lánh, mảng màu phẳng như sơn.
Trộn hai mẻ khác tông. Mảng lớn loang thành từng vệt, nhất là ở trời và nước.
Dùng đá dễ vỡ thành bột. Một số đá mềm xay ra rất nhiều bột, hạt ít; nếu không rửa kỹ, mảng đó xỉn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý dạng hạt có phải đá thật không?
Tranh hạt đá làm đúng cách dùng đá thật được xay nhỏ, nên vẫn là đá thật. Cần phân biệt với tranh dùng bột đá mịn trộn keo, hạt nhựa hay thuỷ tinh màu, là những vật liệu khác. Khi giá trị lớn và có nghi ngờ, nên nhờ đơn vị kiểm định.
Hạt đá trong tranh có bị rụng không?
Nếu hạt sạch, khô và keo đủ, hạt bám rất chắc. Hạt rụng thường do hạt còn bụi, còn ẩm khi rải, hoặc lớp keo quá mỏng. Rụng lác đác ở mép tranh có thể do va chạm khi vận chuyển.
Vì sao có tranh hạt đá lấp lánh, có tranh lại xỉn?
Độ lấp lánh phụ thuộc loại đá, cỡ hạt và độ sạch. Hạt sạch bụi có mặt vỡ trong, phản chiếu tốt; hạt còn bột hoặc bị keo phủ quá dày thì xỉn. Ánh sáng nơi treo cũng ảnh hưởng nhiều.
Có thể tự làm tranh hạt đá ở nhà không?
Có thể làm ở mức thủ công đơn giản với hạt đá mua sẵn đã làm sạch. Không nên tự xay đá ở nhà vì sinh bụi mịn có hại cho phổi, đặc biệt khi có trẻ nhỏ. Khi dùng keo hai thành phần, cần thông thoáng và đeo găng.
Tranh hạt đá có lau được không?
Được, nhưng nhẹ tay hơn tranh ghép mảnh vì mặt có kẽ hạt. Phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc máy thổi bụi là chính, hạn chế lau khăn ướt chà mạnh vì có thể làm bung hạt ở chỗ keo yếu.
Đá nào không hợp để xay làm hạt?
Đá có hiệu ứng quang học theo cấu trúc như mắt hổ, mã não dải, malachite vân sẽ mất hiệu ứng khi xay nhỏ, nên thường được cắt lát. Đá quá mềm cho nhiều bột, hao hụt lớn và dễ làm xỉn mảng màu.
