Tranh chân dung bằng đá quý làm được giống ở mức người quen nhìn vào nhận ra ngay, nhưng khó đạt độ mịn của một tấm ảnh. Chân dung đẹp nhất ở khổ vừa và lớn, khi ảnh gốc rõ nét, ánh sáng đều, khuôn mặt nhìn thẳng hoặc nghiêng nhẹ. Với nhiều người, chân dung phong cách hoá, giản lược bằng mảng màu đá, lại đẹp và có hồn hơn cố tả thực từng nếp da.
Ở xưởng tranh đá, chân dung là đề tài được hỏi nhiều mà cũng hay làm khách thất vọng nhất, phần lớn vì kỳ vọng ban đầu không đúng. Đá có hạt, có vân, mỗi mảnh một màu; khuôn mặt người lại cần những chuyển sắc rất nhỏ quanh mắt, mũi, khoé miệng. Bài này nói thật chất liệu đá làm được tới đâu, để người đặt chọn đúng kiểu chân dung và đúng khổ, khỏi tốn công đôi bên.
Vì sao khuôn mặt bằng đá khó giống?
Khuôn mặt người là thứ mắt ta nhạy nhất. Lệch một chút ở khoé mắt hay độ cong môi là thấy “không phải người đó”. Trên ảnh, sự chuyển sáng tối diễn ra liên tục; trên tranh đá, nó phải được chia thành từng mảnh, mỗi mảnh một màu. Mảnh càng nhỏ, bậc màu càng nhiều thì càng giống, nhưng mảnh đá chỉ cắt nhỏ được đến một mức.
Vân đá là con dao hai lưỡi. Ở phong cảnh, vân giúp mây núi tự nhiên; ở khuôn mặt, một đường vân lạ chạy qua má có thể trông như vết sẹo. Thợ làm chân dung phải chọn những mảnh đá gần như đồng màu, ít vân, và mất nhiều thời gian hơn để tìm đủ bậc màu da.
Màu da người cũng là thử thách: đá có tông da tự nhiên không nhiều, và tông da mỗi người mỗi khác. Nhiều xưởng phải phối các loại đá nâu, hồng, vàng nhạt, ngà, có khi dùng thêm keo pha màu ở những vùng chuyển sắc mịn.
Vì vậy câu trả lời thật thà là: tranh chân dung đá có thể giống, nhưng giống theo kiểu của tranh, không phải kiểu của ảnh. Người đặt hiểu điều đó từ đầu thì sẽ hài lòng; người mong một tấm ảnh bằng đá thì dễ thất vọng.
Những yếu tố quyết định chân dung đá có giống hay không
Khổ tranh. Khuôn mặt chiếm càng nhiều diện tích thì càng có chỗ cho nhiều mảnh, nhiều bậc màu. Mặt quá nhỏ rất khó giống.
Số người trong tranh. Chân dung một người dễ giống nhất; gia đình năm sáu người thì mỗi khuôn mặt nhỏ lại, độ giống giảm.
Ảnh gốc rõ nét. Ảnh mờ, ảnh chụp lại từ ảnh cũ, ảnh nhỏ phóng to làm thợ phải đoán.
Ánh sáng trong ảnh đều. Bóng đổ gắt nửa mặt khó chuyển sang đá; ánh sáng mềm, đều cho kết quả tốt hơn.
Góc mặt. Nhìn thẳng hoặc nghiêng nhẹ là dễ nhất; nghiêng hẳn hoặc cúi khó nhận ra.
Biểu cảm đặc trưng. Nụ cười, ánh mắt quen thuộc giúp người thân nhận ra nhanh hơn độ giống từng đường nét.
Phong cách thể hiện. Tả thực đòi hỏi nhiều bậc màu; phong cách hoá giản lược thì đá phát huy được vẻ đẹp riêng.
Bước duyệt phác thảo. Xưởng làm phác thảo, gia đình góp ý khoé mắt, khuôn miệng trước khi ghép đá là bước quyết định.
Tả thực hay phong cách hoá: chọn kiểu nào?
Hai kiểu đều có chỗ dùng; bảng giúp chọn theo mục đích.
| Tiêu chí | Chân dung tả thực | Chân dung phong cách hoá |
|---|---|---|
| Độ giống nét mặt | Cố gắng sát ảnh, khó tuyệt đối | Giống thần thái, không cần sát từng nét |
| Khổ tranh phù hợp | Vừa và lớn | Từ nhỏ tới lớn |
| Giờ công | Cao, nhiều bậc màu da | Thấp hơn, mảng màu rõ |
| Vẻ đẹp của đá | Bị hạn chế vì phải chọn đá ít vân | Phát huy vân và màu đá |
| Hợp mục đích | Quà mừng thọ, chân dung kỷ niệm trang trọng | Treo trang trí, quà vui, chân dung đôi |
| Rủi ro thất vọng | Cao nếu kỳ vọng như ảnh | Thấp nếu hiểu đây là tranh |
Chân dung người đã khuất, danh nhân và nhân vật tôn giáo
Nhiều gia đình muốn làm chân dung ông bà, cha mẹ đã khuất bằng đá để treo trong phòng thờ hoặc phòng khách. Đây là việc cần sự trân trọng. Xưởng nên được biết trước mục đích để chọn cách thể hiện trang nghiêm, màu dịu, và gia đình nên duyệt kỹ phác thảo vì đây là hình ảnh sẽ được nhìn hằng ngày. Ở bàn thờ, nhiều nhà vẫn giữ ảnh chụp làm di ảnh chính, còn tranh đá treo ở vị trí trang trọng bên cạnh.
Ảnh của người đã khuất thường là ảnh cũ, mờ, nhỏ. Hãy tìm bản rõ nhất có thể, và nói với xưởng những chi tiết người thân nhớ nhất: dáng ngồi, chiếc áo quen mặc, nụ cười. Những chi tiết đó giúp bức tranh “là người đó” hơn là độ chính xác từng nếp nhăn.
Chân dung danh nhân, nhân vật lịch sử và hình tượng tôn giáo như Phật, Bồ Tát, Đức Mẹ cũng hay được đặt. Với các hình tượng này, nên tôn trọng cách thể hiện truyền thống đã được cộng đồng chấp nhận, tránh tự ý biến tấu. Nếu treo ở không gian tôn giáo, hỏi ý nhà chùa, nhà thờ hoặc người có hiểu biết trong cộng đồng.
Chân dung người còn sống làm quà, như mừng thọ, cần hỏi ý gia đình người được vẽ. Có người rất vui, có người lại không thích nhìn mình trên tường.
Chuẩn bị đặt một bức chân dung bằng đá
Các bước gọn để buổi trao đổi đầu tiên với xưởng có kết quả.
- Chọn ảnh gốc rõ nhất. Ảnh chụp bằng máy hoặc điện thoại tốt, khuôn mặt to, ánh sáng đều.
- Quyết định số người và khổ tranh. Càng nhiều người, khổ càng phải lớn.
- Chọn tả thực hay phong cách hoá. Xem mẫu cả hai kiểu ở xưởng trước khi quyết.
- Ghi chi tiết bắt buộc. Biểu cảm, trang phục, phông nền mong muốn.
- Duyệt phác thảo. Góp ý mắt, miệng, dáng đầu trước khi ghép đá; sau khi ghép rất khó sửa.
- Thoả thuận về sửa và thời gian. Được sửa bao nhiêu lần ở bước phác thảo, khi nào giao.
Câu hỏi thường gặp
Tranh chân dung bằng đá có giống người thật không?
Có thể giống ở mức người quen nhận ra ngay, nhất là ở khổ vừa và lớn với ảnh gốc tốt. Nhưng đá khó đạt độ mịn của ảnh chụp, nên nên kỳ vọng một bức tranh có thần thái chứ không phải một tấm ảnh bằng đá.
Khổ tranh nào hợp chân dung đá?
Chân dung một người nên ở khổ vừa trở lên để khuôn mặt có đủ chỗ cho nhiều mảnh đá. Chân dung nhiều người cần khổ lớn hơn nữa, nếu không mỗi khuôn mặt sẽ quá nhỏ để giống.
Ảnh cũ mờ có làm được tranh chân dung đá?
Làm được nhưng độ giống phụ thuộc nhiều vào tay thợ đoán chi tiết. Nên tìm bản ảnh rõ nhất và kể cho xưởng những đặc điểm người thân nhớ để họ thể hiện đúng thần thái.
Chân dung phong cách hoá là gì?
Là cách thể hiện giản lược bằng những mảng màu đá rõ ràng, giữ thần thái và nét đặc trưng thay vì tả từng chi tiết. Kiểu này phát huy vẻ đẹp của vân đá và thường ít làm người đặt thất vọng hơn.
Có nên làm tranh chân dung đá để thờ?
Nhiều gia đình làm và treo ở vị trí trang trọng trong phòng thờ, trong khi vẫn giữ ảnh chụp làm di ảnh chính. Nên duyệt kỹ phác thảo và hỏi ý người lớn trong nhà về vị trí treo.
Chân dung gia đình đông người có nên làm bằng đá?
Làm được nếu khổ tranh đủ lớn và chấp nhận mỗi khuôn mặt giống ở mức vừa phải. Nếu ưu tiên độ giống từng người, có thể chọn phong cách hoá hoặc tách thành nhiều bức nhỏ.
