Nói gọn: trong tranh ghép đá quý, nhóm họ thạch anh (thạch anh các màu, mã não, jasper, mắt hổ, aventurine) cùng ngọc hồng lựu là nhóm bền, cứng từ khoảng 6,5 trở lên, ít sợ hoá chất thông thường, dùng được cho mảng lớn. Nhóm malachite, lapis lazuli, ngọc lam, howlite, cẩm thạch, fluorite mềm hơn hoặc kỵ axit, nên chỉ đặt ở mảng nhỏ, tránh tay chạm và lau bằng nước sạch. Pyrite và thạch anh tím, hồng là trường hợp riêng: bền mặt nhưng có thể xỉn trong ẩm hoặc nhạt màu dưới nắng gắt.
"Đá quý thì bền mãi" là câu người ta hay nghe, và nó chỉ đúng một nửa. Mỗi loại đá có điểm mạnh, điểm yếu riêng, và một bức tranh là tập hợp của nhiều loại đá nằm cạnh nhau, dưới cùng một cái khăn lau và cùng một khung cửa sổ. Bài này là bảng tra để người mua, người treo, người lau tranh biết từng loại đá cần gì, và từ đó đọc được độ bền của một bức tranh cụ thể.
Thông tin khoáng vật dưới đây chỉ dừng ở mức phổ biến, chắc chắn trong tài liệu ngọc học phổ thông. Các con số độ cứng là xấp xỉ, vì cùng một loại đá có thể dao động tuỳ mẫu.
Độ bền của đá trong tranh gồm những gì
Khi thợ nói một loại đá "bền", họ thường gộp nhiều thứ khác nhau vào một chữ. Tách ra thì có ít nhất năm thứ: độ cứng (chống trầy xước), độ dai (chống vỡ khi va), cát khai (có hay không mặt dễ tách), độ bền hoá học (có bị axit, chất tẩy ăn mòn không) và độ bền màu (có nhạt, đổi màu theo ánh sáng, nhiệt, ẩm không). Một loại đá có thể mạnh thứ này mà yếu thứ kia.
Kim cương là ví dụ ai cũng biết: cứng nhất nhưng có cát khai, gõ đúng hướng có thể tách. Với tranh, ví dụ gần hơn là amazonite: cứng vừa phải nhưng có cát khai, khi cắt mảnh nhỏ hay tách theo mặt phẳng. Hay pyrite: cứng hơn lapis nhưng lại có thể xỉn trong ẩm.
Thêm một thứ đặc thù của tranh ghép là độ xốp. Đá xốp hút nước, hút dầu từ tay, hút cả thuốc nhuộm. Đá xốp nằm cạnh đường keo còn có thể hút một ít keo vào mép, làm viền mảnh sẫm màu. Ngọc lam, howlite, một số mã não là những loại thợ phải để ý điều này.
Cuối cùng, tuổi thọ một bức tranh còn tuỳ vào nhiều thứ ngoài đá. Keo, tấm nền, khung và chỗ treo góp phần ngang ngửa. Một bức toàn thạch anh mà keo kém, treo trên tường ẩm vẫn có thể bong mảnh sau vài mùa nồm. Bảng dưới đây chỉ nói về đá; phần keo và nền thuộc về danh mục quy trình chế tác.
Bảng tra 16 loại đá hay gặp trong tranh ghép
Độ cứng theo thang Mohs, ghi xấp xỉ. "Kỵ axit" nghĩa là giấm, nước chanh, một số chất tẩy gia dụng có thể làm mất bóng hoặc ăn mòn mặt đá. "Nhạy nắng" nghĩa là có ghi nhận nhạt màu khi bị ánh nắng mạnh chiếu lâu.
| Loại đá | Mohs | Kỵ axit | Nhạy nắng, nhiệt | Xốp, hút ẩm | Ghi chú cho tranh |
|---|---|---|---|---|---|
| Thạch anh trắng, sữa, khói | 7 | Không | Ít | Không | Nền tảng của mảng lớn |
| Thạch anh tím | 7 | Không | Có thể nhạt khi nắng gắt lâu | Không | Tránh tường nắng rọi thẳng |
| Thạch anh hồng | 7 | Không | Có thể nhạt khi nắng lâu | Không | Hợp chi tiết, mảng vừa |
| Mã não, chalcedony | 6,5–7 | Không | Màu nhuộm tuỳ loại | Xốp vi mô | Hay bị nhuộm màu rực |
| Jasper | 6,5–7 | Không | Ít | Ít | Đục, bền, hợp nền và đất đá |
| Mắt hổ | 6,5–7 | Không | Ít | Không | Cắt đúng hướng sợi mới có ánh |
| Aventurine | 6,5–7 | Không | Ít | Không | Lấp lánh dưới đèn |
| Ngọc hồng lựu | 6,5–7,5 | Không | Ít | Không | Thường ở dạng hạt nhỏ |
| Amazonite | 6–6,5 | Ít | Ít | Ít | Có cát khai, dễ tách khi kẹp |
| Pyrite | 6–6,5 | Có thể | Ít | Không | Có thể xỉn, ôxi hoá khi ẩm lâu |
| Rhodonite | 5,5–6,5 | Ít | Ít | Ít | Vân đen mangan |
| Sodalite | 5,5–6 | Ít | Ít | Ít | Dễ gom tông cho mảng lớn |
| Ngọc lam | 5–6 | Có | Có thể đổi màu với nhiệt | Rất xốp | Hay được xử lý ổn định, nhuộm |
| Lapis lazuli | 5–5,5 | Có (phần calcite) | Ít | Ít | Hay được nhuộm, phủ sáp |
| Malachite | 3,5–4 | Rất kỵ | Kỵ nhiệt | Ít | Bụi chứa đồng khi chế tác |
| Cẩm thạch, howlite, fluorite | 3–4 | Cẩm thạch, howlite kỵ | Fluorite có thể nhạt màu | Howlite xốp | Fluorite cát khai rõ, rất giòn |
Đọc bảng theo hàng ngang: một loại đá có ô nào đáng lo thì vị trí treo và cách lau phải tránh đúng thứ đó. Đọc theo cột dọc: cột "Mohs" cho biết mảng nào sẽ mờ trước khi lau lâu năm.
Đọc thang Mohs cho đúng
Thang Mohs là thang thứ tự, xếp khoáng vật theo khả năng cào xước nhau, từ 1 (talc) tới 10 (kim cương). Nó không phải thang đo đều: khoảng cách giữa 9 và 10 lớn hơn rất nhiều so với giữa 6 và 7. Vì vậy đừng nghĩ đá Mohs 4 "yếu hơn một nửa" đá Mohs 8; nó chỉ cho biết cái nào cào được cái nào.
Với tranh treo tường, con số đáng nhớ nhất là 7. Bụi trong nhà có nhiều hạt thạch anh. Đá từ 7 trở lên gần như không bị bụi cào xước khi lau; đá dưới 7 thì có, và càng thấp càng dễ. Đây là lý do mảng lớn hay được giao cho thạch anh: không phải vì thạch anh đẹp nhất, mà vì nó chịu được khăn lau nhiều năm. Chi tiết về các màu thạch anh có ở bài thạch anh các màu trong tranh ghép.
Độ cứng cũng quyết định chuyện mài. Hai loại đá chênh nhau nhiều trên thang Mohs nằm cạnh nhau sẽ mòn không đều khi mài phẳng: đá mềm lõm xuống, đá cứng nổi lên. Một bức tranh trộn thạch anh với malachite mà mặt vẫn phẳng là bức được mài rất có nghề.
Độ cứng không nói gì về độ dai. Obsidian Mohs 5–5,5 nhưng giòn, va là mẻ; jade nephrite không quá cứng nhưng rất dai. Đá trong tranh đã được dán chắc trên tấm nền nên ít chịu va đập trực tiếp, nhưng mép tranh và góc tranh khi vận chuyển thì có.
Nhóm đá "khoẻ": dùng thoải mái cho mảng lớn
Thạch anh các màu. Cứng 7, không cát khai, không kỵ axit thông thường. Điểm cần nhớ duy nhất là thạch anh tím, hồng có thể nhạt khi nắng gắt chiếu lâu.
Mã não và chalcedony. Cứng gần như thạch anh, dai, bền hoá. Màu nhuộm, nếu có, là chỗ cần hỏi về độ bền màu.
Jasper. Đục, đặc, cứng. Là lựa chọn an toàn cho nền đất, núi, thân cây.
Mắt hổ. Họ thạch anh nên bền mặt. Cái khó nằm ở chế tác, không nằm ở độ bền.
Aventurine. Họ thạch anh, bền, ánh lấp lánh giữ được lâu nếu mặt không bị trầy.
Ngọc hồng lựu. Cứng, giữ bóng tốt. Hạn chế là thường chỉ có hạt nhỏ.
Thạch anh khói và thạch anh sữa. Hai "con ngựa thồ" cho mây, bóng đổ, nền tối.
Điều kiện để nhóm này bền thật. Keo tốt, nền không cong vênh, treo trong nhà. Đá khoẻ không cứu được tranh có keo kém.
Nhóm đá cần kiêng: kiêng đúng thứ
Malachite kiêng axit, nhiệt và khăn bẩn. Mềm nhất trong các đá màu phổ biến, giấm, chanh, nước lau kính có thể làm mất bóng. Xem thêm cách dùng malachite và lapis cho bền.
Lapis kiêng axit và chà mạnh. Phần calcite trắng trong lapis tan trong axit; mặt lapis mềm hơn thạch anh nhiều.
Ngọc lam kiêng dầu, nhiệt, hoá chất. Rất xốp, có thể đổi sắc khi hút dầu, mồ hôi tay, mỹ phẩm. Không treo gần bếp, không sờ tay thường xuyên.
Howlite kiêng ẩm và nhuộm. Mềm, xốp. Howlite nhuộm xanh để giả ngọc lam rất phổ biến; nếu đã nhuộm, màu có thể kém bền.
Cẩm thạch kiêng axit. Thành phần chính là canxi cacbonat nên sủi bọt với axit. Một giọt nước chanh để lại vết mờ vĩnh viễn trên mặt bóng.
Fluorite kiêng va và nắng. Mohs 4, cát khai rõ theo nhiều hướng nên rất giòn; một số fluorite có thể nhạt màu dưới ánh sáng mạnh lâu ngày.
Pyrite kiêng ẩm kéo dài. Bền mặt nhưng có thể xỉn, ôxi hoá trong không khí ẩm lâu ngày.
Obsidian kiêng va chạm ở mép. Giòn như thuỷ tinh, mép có thể mẻ khi tranh va vào cạnh cửa lúc vận chuyển.
Đá màu nhuộm nói chung kiêng nắng và dung môi. Độ bền màu của đá nhuộm phụ thuộc thuốc nhuộm, không theo bảng khoáng vật.
Đá xốp: chuyện hút ẩm, hút dầu và hút keo
Đá xốp là đá có nhiều lỗ rỗng siêu nhỏ thông với bề mặt. Mắt thường không thấy, nhưng nhỏ một giọt nước lên mặt đá chưa phủ thì đá xốp "uống" nước, mặt sẫm lại một lúc rồi mới khô. Trong tranh, đá xốp là nơi dễ đổi màu nhất theo thời gian.
Hút dầu là chuyện người mua ít nghĩ tới. Khách hay đưa tay xoa lên mặt tranh để cảm nhận độ mịn. Với thạch anh thì không sao; với ngọc lam, howlite, một số mã não chưa xử lý, dầu và mồ hôi tay có thể thấm dần, làm sẫm hoặc ố màu chỗ hay bị chạm. Ở tranh treo nơi công cộng, mép dưới bức tranh thường là nơi lộ ra điều này đầu tiên.
Hút keo là chuyện của xưởng. Khi ghép đá xốp, keo lỏng có thể thấm vào mép mảnh, tạo viền sẫm quanh mỗi viên. Thợ có kinh nghiệm hoặc dùng keo đặc hơn cho vùng đá xốp, hoặc xử lý mặt đá trước khi ghép. Viền sẫm đều quanh từng mảnh ngọc lam là dấu hiệu keo đã ngấm.
Vì thế nhiều xưởng phủ một lớp bảo vệ lên mặt tranh có nhiều đá xốp, hoặc khuyên lắp kính. Mỗi cách có đánh đổi về độ lấp lánh và cảm giác chạm, sẽ được bàn ở danh mục chế tác và bảo quản.
Cách đọc độ bền một bức tranh cụ thể
Có bảng tra rồi, việc tiếp theo là áp vào bức tranh mình đang định mua hoặc đang treo. Chỉ cần sáu bước.
- Xin danh sách đá. Hỏi người bán hoặc xưởng: tranh dùng những loại đá nào, ở vùng nào. Xưởng nghiêm túc có ghi chép.
- Khoanh các vùng đá cần kiêng. Đối chiếu với bảng, đánh dấu mảng malachite, lapis, ngọc lam, pyrite, đá nhuộm.
- Ước diện tích các vùng đó. Đá cần kiêng chỉ chiếm vài chi tiết thì ít lo; chiếm cả mảng nền thì phải tính kỹ.
- Đối chiếu với chỗ treo. Nắng chiều? Gần bếp? Phòng ẩm? Hành lang nhiều người qua lại? Mỗi yếu tố khớp với một cột trong bảng.
- Quyết định có kính hay lớp phủ không. Nhiều đá mềm, xốp mà chỗ treo nhiều tác động thì kính là lựa chọn an toàn hơn.
- Viết một dòng dặn cho người lau dọn. Ví dụ: chỉ phủi bụi và lau khăn ẩm nước sạch, không xịt chất tẩy. Dán vào mặt sau tranh.
Sáu bước này mất khoảng mười lăm phút cho một bức tranh, và tránh được phần lớn hư hỏng gặp trong thực tế.
Một tình huống thực tế: bức cửu ngư cạnh cửa sổ hướng tây
Hãy hình dung một gia đình treo bức tranh cửu ngư khổ lớn ở phòng khách liền bếp, ngay cạnh cửa sổ hướng tây. Cá làm bằng mã não đỏ cam và thạch anh vàng, nước làm bằng aventurine và chalcedony xanh, lá sen bằng malachite, hoa sen bằng thạch anh hồng. Mặt tranh không kính. Người giúp việc lau bằng nước lau kính mỗi tuần.
Sau vài năm, chỗ hỏng đầu tiên thường là lá sen malachite: mặt mờ đi, mất độ bóng, vì nước lau kính và khăn lau dính bụi. Tiếp đến là những cánh sen thạch anh hồng ở phía gần cửa sổ, nơi nắng chiều rọi vào, có thể nhạt hơn những cánh phía trong. Cá mã não, nước aventurine thì gần như còn nguyên.
Không có gì trong số đó là "đá giả" hay "tranh kém". Đó chỉ là từng loại đá phản ứng đúng như bản chất của nó với môi trường. Nếu ngay từ đầu gia đình đọc bảng tra, họ sẽ treo tranh ở bức tường không có nắng rọi, dặn lau bằng khăn ẩm nước sạch, hoặc chọn bản có kính. Bức tranh sẽ giữ gần như nguyên vẹn lâu hơn nhiều.
Bài học rút ra cho người mua: khi xem tranh, đừng chỉ hỏi "đá có thật không", hãy hỏi thêm "đá nào cần kiêng gì" và nghĩ tới căn phòng của mình. Câu hỏi thứ hai thường quyết định tuổi thọ bức tranh nhiều hơn.
Sai lầm thường gặp khi đánh giá độ bền tranh đá
Tin "đá quý không bao giờ phai". Một số loại đá, nhất là thạch anh tím, hồng, fluorite và đá nhuộm, có thể nhạt màu dưới nắng gắt lâu ngày.
Đánh đồng cứng với bền. Đá cứng vẫn có thể giòn hoặc có cát khai. Obsidian, amazonite là ví dụ.
Lau tranh bằng nước lau kính. Nhiều loại nước lau kính chứa amoniac hoặc cồn, có loại có tính axit nhẹ; không hợp với malachite, lapis, ngọc lam, cẩm thạch.
Xoa tay lên mặt tranh. Dầu và mồ hôi tay thấm vào đá xốp, lâu dần thành vết.
Chỉ hỏi đá, không hỏi keo và nền. Đá bền mà keo kém vẫn bong. Độ bền là của cả hệ.
Treo tranh nhiều pyrite ở phòng ẩm. Pyrite có thể xỉn trong ẩm kéo dài; phòng tầng trệt mùa nồm là rủi ro.
Tự đánh bóng lại bằng kem đánh bóng. Kem đánh bóng kim loại hay xe có hạt mài và hoá chất không hợp với đá mềm, dễ làm lõm và loang.
Nghĩ kính là giải pháp cho mọi thứ. Kính chặn bụi và tay, nhưng không chặn hết nhiệt và tia cực tím trừ khi là loại kính chuyên dụng. Tranh vẫn không nên treo chỗ nắng rọi thẳng.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Nếu bức tranh có giá trị lớn và người bán khẳng định những loại đá quý hiếm, hoặc khẳng định "màu tự nhiên, không xử lý", hãy nhờ một đơn vị kiểm định đá quý uy tín xem mẫu hoặc xem trực tiếp. Bảng tra trong bài chỉ giúp hiểu tính chất của từng loại đá, không thay được thiết bị kiểm định.
Khi tranh đã có dấu hiệu hư hỏng như mảng đá mờ hẳn, mảnh bong, keo ố vàng, hãy liên hệ xưởng làm tranh hoặc thợ phục chế tranh đá có kinh nghiệm trước khi tự xử lý. Mỗi loại đá cần cách làm sạch và đánh bóng khác nhau; xử lý sai một lần có thể làm hỏng vĩnh viễn.
Với tranh khổ lớn và nặng, đặc biệt có nhiều hematite hay đá dày, việc treo nên do thợ có kinh nghiệm thi công lắp đặt, xem kết cấu tường và chọn vật tư treo phù hợp. Tường thạch cao hay tường gạch rỗng cần cách treo khác tường bê tông.
Cuối cùng, nếu định đặt tranh ở môi trường đặc biệt như sảnh kính nhiều nắng, phòng có máy lạnh chạy liên tục rồi tắt hẳn, gần bể cá, hãy nói rõ với xưởng ngay từ lúc chọn tranh để họ tư vấn loại đá, keo và cách hoàn thiện. Với những đá có ánh như mắt hổ, pyrite, có thể đọc thêm nhóm đá có ánh trong tranh ghép để hiểu thêm về chỗ treo hợp.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý treo trong nhà bền được bao lâu?
Không có con số chung, vì tuổi thọ phụ thuộc loại đá, chất lượng keo, tấm nền, khung và nơi treo. Tranh chủ yếu là đá họ thạch anh, keo tốt, treo trong nhà tránh nắng rọi và ẩm thì có thể giữ đẹp rất lâu với việc lau bụi đúng cách.
Đá nào trong tranh dễ hỏng nhất?
Thường là các loại mềm hoặc kỵ axit như malachite, cẩm thạch, howlite, ngọc lam và lapis. Chúng không hỏng tự nhiên mà hỏng do lau sai hoá chất, chà khăn bẩn hoặc treo nơi nóng ẩm.
Làm sao biết tranh của mình có đá mềm hay không?
Cách chắc nhất là hỏi xưởng hoặc người bán danh sách đá. Nếu không có, có thể nhận dạng sơ bộ qua màu và vân như malachite xanh lục vân đậm nhạt, lapis xanh lam đốm vàng, rồi đối chiếu với bảng tra.
Có nên tự thử độ cứng đá trên tranh bằng dao không?
Không. Thử bằng cách cào sẽ để lại vết vĩnh viễn trên mặt tranh. Thử độ cứng là việc của người làm kiểm định trên mẫu, không làm trên tranh đã hoàn thiện.
Tranh có kính rồi thì có cần quan tâm loại đá không?
Vẫn nên. Kính bảo vệ khỏi bụi và tay chạm, nhưng nhiệt và ánh nắng mạnh vẫn ảnh hưởng tới đá và keo. Biết loại đá giúp chọn chỗ treo đúng và xử lý đúng khi cần sửa.
Độ cứng Mohs 7 có nghĩa là không bao giờ trầy?
Không. Mohs 7 nghĩa là khó bị những vật mềm hơn hoặc ngang cứng làm trầy, như bụi cát thông thường. Vật cứng hơn như giấy nhám kim cương, mảnh sapphire vẫn làm trầy được.
