Thạch anh là loại đá dùng nhiều nhất trong tranh ghép đá quý. Lý do rất thực tế: nó cứng (độ cứng Mohs 7, ngang hàng với chính bụi cát trong không khí nên khó bị trầy khi lau), có đủ dải màu từ trắng trong tới tím, hồng, vàng, nâu khói, và mài lên bóng đều. Một bức tranh đá cỡ phòng khách thường có thạch anh ở phần lớn diện tích, các loại đá khác chỉ đóng vai nhấn.
Nhưng "thạch anh" trên tem tranh chưa nói lên nhiều. Cùng là thạch anh mà loại trong suốt, loại đục sữa, loại có kim bên trong cư xử rất khác nhau khi ghép: loại thì lộ hết keo và nền phía sau, loại thì ăn ánh đèn, loại thì phai nếu treo chỗ nắng rọi. Bài này đi từng màu, nói nó hợp chỗ nào trên tranh, và thợ phải để ý gì khi làm.
Vì sao thạch anh là "xương sống" của tranh đá
Ở xưởng, người ta hay nói đùa thạch anh là "gạo" của tranh đá, còn malachite, lapis, mắt hổ là "thức ăn". Gạo phải nhiều, phải đều, phải dễ nấu. Thạch anh đáp ứng đúng ba thứ đó. Nó là silic điôxít, khoáng vật phổ biến bậc nhất trong vỏ Trái Đất, nên nguồn đá ổn định, màu theo lô ít chênh hơn những loại hiếm.
Độ cứng 7 là con số thợ quý nhất. Bụi trong nhà có nhiều hạt cát thạch anh, mà vật cứng ngang nhau thì khó cào xước nhau. Tranh có mặt chủ yếu là thạch anh nên lau khăn khô hàng năm trời mặt vẫn giữ bóng. Ngược lại, một mảng malachite (độ cứng chỉ khoảng 3,5–4) lau sai cách vài lần là mờ đi trông thấy.
Điểm thứ ba là thạch anh không có mặt cát khai, tức là không tách lớp theo một mặt phẳng như mica hay fluorite. Khi vỡ, nó vỡ theo kiểu vỏ sò, mép cong. Điều này có lợi lúc mài vì mảnh không tự tách đôi, nhưng có hại lúc kẹp: kẹp lệch lực là mép mẻ một mảnh nhỏ hình con sò, nhìn kỹ dưới đèn sẽ thấy ở đường ghép.
Cuối cùng là giá. Không nêu con số, nhưng về cơ chế thì thạch anh thông dụng rẻ hơn hẳn các loại đá màu hiếm, nên thợ có thể chọn lọc, bỏ đi những viên lệch màu mà không đau ví. Một bức tranh được chọn đá kỹ thường lộ ra ở chỗ mảng lớn đều màu, không có viên "lạc tông" nào.
Từng màu thạch anh hợp chỗ nào trên tranh
Bảng dưới là cách dùng phổ biến ở xưởng, không phải luật cứng. Họa sĩ có ý đồ riêng vẫn có thể đảo vai.
| Loại thạch anh | Vẻ ngoài | Hay dùng cho | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Thạch anh trắng trong | Trong suốt như thuỷ tinh | Mặt nước, giọt sương, tia nắng, kính cửa sổ | Lộ hết màu nền và bọt keo phía sau |
| Thạch anh sữa | Trắng đục, mịn | Mây, tuyết, bờm ngựa trắng, cánh hạc | Dễ bị xỉn nếu mài không tới cấp mịn |
| Thạch anh tím | Từ tím nhạt hoa cà tới tím đậm | Hoa, trời hoàng hôn, núi xa | Có thể nhạt màu nếu phơi nắng gắt lâu |
| Thạch anh hồng | Hồng phấn, thường mờ đục | Cánh sen, da người, má đào | Màu nhạt, đặt cạnh đá đậm dễ bị "chìm" |
| Thạch anh vàng | Vàng chanh tới vàng mật | Nắng, lúa, lông gà, ánh đèn | Hàng tự nhiên hiếm; nhiều loại là thạch anh tím đã xử lý nhiệt |
| Thạch anh khói | Nâu xám, trong mờ | Bóng đổ, thân cây, đá núi | Lô màu chênh nhiều, phải chọn theo mẻ |
| Thạch anh tóc | Trong, có kim vàng hoặc đen bên trong | Điểm nhấn, mặt nước có ánh | Kim chạy theo hướng, phải xoay viên cho thuận |
Một mẹo nhỏ: khi so màu, thợ luôn so đá ướt chứ không so đá khô. Đá khô trông bạc, đá ướt gần với màu sau khi mài bóng. Người mua đứng trong cửa hàng cũng có thể hiểu vì sao mẫu đá rời trông nhợt hơn trên tranh thật.
Thạch anh trong suốt: đẹp nhất mà cũng khó nhất
Nó không có màu của riêng mình. Một mảng thạch anh trắng trong ghép lên nền gỗ sẽ ra màu gỗ, ghép lên nền đen ra màu xám khói. Thợ phải quyết định từ đầu là cho nền ánh lên hay chặn lại.
Lót nền trắng là cách phổ biến. Khi muốn mặt nước sáng, thợ quét lớp sơn trắng hoặc lót giấy trắng dưới vùng đó, để ánh sáng đi qua đá rồi dội ngược lại.
Bọt keo hiện ra rõ mồn một. Keo có bọt khí dưới đá đục thì không ai thấy, dưới đá trong thì thành những chấm bạc lấp lánh sai chỗ. Đây là lỗi dễ nhận nhất ở tranh làm vội.
Vết nứt bên trong cũng lộ. Thạch anh trong tự nhiên hay có vết rạn, mặt rạn phản xạ ánh sáng thành vệt cầu vồng nhỏ. Có thợ giữ lại vì đẹp, có thợ loại vì sợ khách tưởng đá vỡ.
Cạnh mảnh phải mài kỹ hơn. Mép thô của đá trong nhìn thấy được từ mặt trước, nên cạnh phải mài phẳng, nếu không đường ghép trông như kính vỡ.
Ánh đèn quyết định nhiều. Đặt dưới đèn chiếu điểm, thạch anh trong lóe sáng từng điểm; dưới ánh sáng tán đều thì trông dịu hơn. Treo ở đâu nên tính từ lúc chọn đá.
Nên dùng ở diện tích vừa phải. Cả bức toàn đá trong dễ thành rối mắt. Thường thạch anh trong chỉ làm điểm sáng giữa các mảng đá đục.
Không thay được bằng thuỷ tinh. Thuỷ tinh mềm hơn (khoảng Mohs 5,5) và có thể có bọt tròn bên trong; lau lâu ngày mặt kính trầy trước. Phân biệt chi tiết là chuyện của danh mục thật giả, ở đây chỉ nhắc rằng hai thứ không tương đương.
Thạch anh tím và thạch anh hồng có phai màu không?
Đây là câu hỏi người mua hay hỏi nhất về thạch anh, và câu trả lời trung thực là: có thể, nếu bị nắng rọi trực tiếp lâu ngày. Màu tím của thạch anh tím đến từ lượng nhỏ sắt kết hợp với bức xạ tự nhiên trong lòng đất; nhiệt và tia cực tím mạnh có thể làm màu đó nhạt dần. Thạch anh hồng cũng được ghi nhận là nhạt đi khi phơi nắng lâu.
Mức độ thì không đều. Viên tím đậm màu sâu ít đổi hơn viên tím nhạt; treo trong phòng có rèm, ánh sáng gián tiếp thì sau nhiều năm gần như không thấy khác. Chỗ đáng lo là bức tường hướng tây có nắng chiều chiếu thẳng vào tranh vài giờ mỗi ngày, hay tranh để ở sảnh kính không dán phim.
Thợ có kinh nghiệm xử lý từ khâu thiết kế: những mảng lớn cần giữ màu lâu (trời, nền) thì ít khi giao cho thạch anh hồng nhạt, mà để nó ở chi tiết. Nếu khách biết trước tranh sẽ treo chỗ sáng, nên nói với xưởng ngay từ lúc đặt để họ cân nhắc loại đá và lớp phủ.
Điều nên tránh là tin vào lời "đá quý không bao giờ phai". Đá nào cũng là vật chất, có điều kiện của nó. Biết điều kiện thì giữ được tranh, còn hứa hẹn tuyệt đối thường là lời của người bán chưa làm tranh bao giờ.
Những lỗi thợ mới hay mắc khi dùng thạch anh
Trộn hai mẻ đá cùng tên mà khác tông. Thạch anh tím mẻ này ngả hồng, mẻ kia ngả xanh. Ghép cùng một mảng là thành loang. Thợ cả luôn rải đá ra khay trắng so dưới ánh sáng ban ngày trước khi trộn.
So màu dưới đèn vàng. Đèn vàng làm tím thành nâu, hồng thành cam. So dưới ánh sáng ban ngày hoặc đèn trắng mới thấy đúng.
Mài thạch anh chung với đá mềm cùng một lượt. Đá mềm mòn nhanh hơn, mặt tranh thành gợn: thạch anh nổi, malachite lõm. Chỗ này nói kỹ ở bài mài phẳng của danh mục chế tác.
Kẹp mảnh quá chặt. Thạch anh vỡ vỏ sò, kẹp lệch là mẻ mép. Vết mẻ nhỏ sau khi lấp keo trông như hạt bụi đen ở đường ghép.
Để cạnh mảnh còn thô ở đá trong. Như đã nói, đá trong lộ cạnh. Cạnh thô thành những đường trắng mờ cắt ngang mặt nước.
Dùng thạch anh vàng cho cả mảng nắng lớn. Thạch anh vàng tốt khó gom đủ cùng tông cho diện tích lớn. Nhiều thợ phối vàng với thạch anh khói nhạt để mảng nắng có độ chuyển.
Quên tính màu keo. Keo trong để lâu có thể ngả vàng. Dưới thạch anh trắng trong, lớp keo ngả vàng sẽ kéo cả mặt nước sang tông vàng. Đây là lý do xưởng kỹ chọn keo chống ngả màu cho vùng đá trong.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh có phải là đá quý không?
Trong cách gọi thông thường ở thị trường tranh, thạch anh được xếp vào nhóm "đá quý" hoặc "đá bán quý". Trong ngọc học, nó thường được xếp vào nhóm đá bán quý vì phổ biến hơn kim cương, ruby, sapphire, emerald. Với tranh ghép, điều quan trọng là nó bền và đẹp, không phải nó hiếm.
Tranh thạch anh tím có treo ngoài ban công được không?
Không nên. Nắng trực tiếp và nhiệt có thể làm thạch anh tím nhạt dần, còn mưa, ẩm và chênh nhiệt hại cả keo lẫn khung. Tranh đá nên treo trong nhà, chỗ có ánh sáng gián tiếp.
Làm sao biết mảng màu trên tranh là thạch anh thật hay đá nhuộm?
Nhìn bằng mắt chỉ gợi ý được, ví dụ màu quá rực và đồng đều bất thường, hoặc màu đọng đậm ở khe nứt. Khi tranh có giá trị lớn, cách chắc chắn là nhờ đơn vị kiểm định đá quý uy tín xem mẫu.
Thạch anh hồng và thạch anh tím loại nào bền màu hơn?
Cả hai đều có thể nhạt khi bị nắng gắt lâu. Trên thực tế, thợ thường dùng thạch anh hồng ở chi tiết nhỏ hơn vì màu vốn nhạt, khó gom đủ cùng tông cho mảng lớn. Treo trong nhà, tránh nắng rọi thẳng thì cả hai đều giữ màu tốt nhiều năm.
Vì sao mẫu đá rời trông nhợt hơn trên tranh?
Đá rời thường để thô hoặc mài chưa tới, bề mặt tán xạ ánh sáng nên trông bạc. Sau khi ghép, mài phẳng và đánh bóng, mặt đá phản xạ gọn hơn nên màu sâu và đậm hơn. Muốn hình dung màu thật, có thể nhúng ướt viên đá rời.
Thạch anh tóc có đáng đưa vào tranh không?
Có, nhưng chỉ ở điểm nhấn. Kim bên trong chạy theo một hướng, thợ phải xoay mảnh cho hướng kim thuận với nét vẽ, ví dụ theo dòng nước hay tia nắng. Dùng tràn lan thì các kim chạy loạn hướng, mất tác dụng.
