Đá mắt hổ, hematite, pyrite và obsidian là bốn loại đá thợ tranh hay gọi chung là "đá có ánh": mắt hổ có dải sáng lụa chạy trên mặt, hematite và pyrite có ánh kim, obsidian là thuỷ tinh núi lửa đen bóng. Trong tranh ghép, chúng làm lông hổ, bờm ngựa, vảy cá, chi tiết vàng bạc và những vùng tối sâu. Đặt đúng chiều và đúng hướng sáng thì cả bức sống lên; đặt sai thì chúng thành những mảng nâu, xám tối xỉn.
Điểm chung của nhóm này là hình ảnh thay đổi theo góc nhìn. Người đứng ngay trước tranh và người đi ngang qua sẽ thấy hai bức hơi khác nhau. Bài này giải thích vì sao, và thợ xử lý chuyện đó thế nào.
Mắt hổ và hiệu ứng ánh lụa
Mắt hổ là thạch anh có cấu trúc dạng sợi bên trong, nên độ cứng xấp xỉ thạch anh (khoảng 6,5–7) và bền mặt. Những sợi song song phản xạ ánh sáng thành một dải sáng chạy ngang, khi nghiêng viên đá thì dải sáng trượt theo. Giới ngọc học gọi đó là hiệu ứng mắt mèo; trong tranh, nó tạo cảm giác lông thú đang óng lên dưới nắng.
Muốn có dải sáng, mặt đá phải được cắt song song với hướng sợi. Cắt vuông góc với sợi thì mặt đá chỉ còn màu nâu vàng lốm đốm, mất hẳn ánh lụa. Đây là lỗi tốn đá nhất của thợ mới: cả khối mắt hổ cắt sai hướng là bỏ đi phần lớn.
Khi ghép lông thú, thợ xoay từng mảnh cho hướng sợi đi theo chiều lông. Lông hổ chạy từ sống lưng xuống bụng thì sợi cũng chạy như thế. Kết quả là khi người xem bước qua, dải sáng chạy dọc thân con hổ như ánh nắng trượt trên bộ lông. Ghép mảnh sợi lộn xộn thì ánh sáng nhấp nháy rời rạc, nhìn như vảy chứ không còn là lông.
Mắt hổ phổ biến nhất có màu vàng nâu. Ngoài ra còn loại xanh lam xám (hay gọi là mắt ưng) và loại đỏ nâu, trong đó loại đỏ thường là mắt hổ vàng đã qua xử lý nhiệt. Ba màu này cho phép ghép những con vật có nhiều sắc lông mà vẫn giữ một kiểu ánh.
Bốn loại đá có ánh: đặc điểm và vai trên tranh
Độ cứng ghi theo mức xấp xỉ thường được nêu trong tài liệu ngọc học phổ thông.
| Loại đá | Bản chất và ánh | Độ cứng Mohs | Vai trên tranh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|---|
| Mắt hổ | Thạch anh dạng sợi, ánh lụa trượt | 6,5–7 | Lông hổ, bờm ngựa, lông chim, gỗ quý | Cắt sai hướng sợi là mất ánh |
| Hematite | Ôxít sắt, ánh kim xám đen | 5,5–6,5 | Chi tiết kim loại, mắt, đường viền đậm | Nặng, dễ lộ vết xước trên mặt bóng |
| Pyrite | Sunfua sắt, ánh kim vàng đồng | 6–6,5 | Điểm vàng, nhuỵ hoa, đồng tiền, sao | Có thể xỉn, đổi màu nếu ẩm lâu |
| Obsidian | Thuỷ tinh núi lửa, đen bóng | 5–5,5 | Bóng tối sâu, tóc đen, mặt hồ ban đêm | Mép vỡ rất sắc, dễ mẻ khi mài |
Những điều thợ phải tính với đá ánh kim
Hướng sáng của nơi treo. Pyrite và hematite chỉ sáng khi có ánh sáng chiếu tới đúng góc. Tranh treo chỗ tối thì hai loại này thành những đốm đen xám.
Dùng ít mới quý. Pyrite rải vài điểm làm nhuỵ hoa hay sao trời thì lấp lánh; phủ cả mảng thì trông như kim loại sơn, mất vẻ tự nhiên.
Pyrite cần tránh ẩm. Trong điều kiện ẩm kéo dài, pyrite có thể xỉn màu và bị ôxi hoá bề mặt. Phòng kín, nồm ẩm là môi trường không tốt cho mảng pyrite.
Hematite rất nặng. Hematite nặng hơn thạch anh rõ rệt. Một mảng lớn làm tăng tải trọng tranh, khung và móc treo phải tính theo.
Mặt bóng của hematite lộ xước. Như mặt gương, hematite bóng lộ ra mọi vết xước nhỏ. Thợ thường dùng nó ở chi tiết ít bị chạm.
Hàng hematite nhân tạo phổ biến. Trên thị trường có vật liệu nhân tạo mô phỏng hematite, thường có từ tính mạnh. Thợ làm tranh nên biết nguồn đá mình dùng và nói rõ với khách.
Obsidian sắc như dao. Thuỷ tinh núi lửa vỡ vỏ sò với mép cực sắc. Khi cắt và cầm mảnh nhỏ phải đeo găng, mài bo cạnh trước khi ghép.
Obsidian có loại ánh cầu vồng, ánh vàng. Một số obsidian có lớp ánh màu khi nghiêng. Giống mắt hổ, loại này phải xoay mảnh cho ánh hiện đúng hướng người xem.
Vì sao tranh có đá ánh "đổi mặt" theo chỗ đứng
Với thạch anh hay mã não, màu chủ yếu do bản thân đá hấp thụ ánh sáng, nên nhìn từ góc nào cũng gần giống nhau. Với nhóm đá có ánh, phần lớn vẻ đẹp đến từ ánh phản xạ, mà phản xạ thì phụ thuộc góc tới và góc nhìn. Thế nên cùng một mảng mắt hổ, đứng thẳng thấy sáng, đứng lệch sang bên thấy tối.
Thợ cả thường giải quyết bằng cách hỏi trước tranh sẽ treo ở đâu và người xem đứng ở đâu nhiều nhất. Tranh treo sau bàn giám đốc, người xem chủ yếu ngồi đối diện, thì chỉnh hướng sợi cho đẹp nhất từ góc ngồi. Tranh treo ở hành lang, người xem đi ngang, thì chọn hướng sợi để dải sáng chạy theo bước chân.
Ánh đèn cũng tham gia. Đèn chiếu rọi từ trên xuống làm mắt hổ và pyrite nổi bật nhưng có thể tạo chói ở hematite. Ánh sáng tán từ trần thì dịu hơn, đá có ánh trông trầm. Không có lựa chọn đúng tuyệt đối, chỉ có lựa chọn hợp với căn phòng.
Với người mua, lời khuyên đơn giản là xem tranh ở nhiều góc trước khi quyết. Một bức đẹp ở góc chụp ảnh trên mạng có thể chỉ đẹp ở đúng góc đó. Xin người bán quay một đoạn video đi ngang qua tranh sẽ cho hình dung thật hơn ảnh tĩnh.
Sai lầm hay gặp khi mua tranh có đá ánh
Xem tranh dưới đèn cửa hàng rồi về nhà thấy tối. Đèn trưng bày rọi mạnh đúng góc. Phòng khách bình thường không có đèn như thế, đá ánh sẽ trầm hơn nhiều.
Nghĩ pyrite là vàng. Pyrite có ánh vàng nhưng không phải kim loại vàng. Người bán nói "dát vàng" cho mảng pyrite là nói sai.
Chọn tranh nhiều pyrite cho phòng ẩm. Phòng tầng trệt, gần nhà tắm, mùa nồm ẩm kéo dài không phải chỗ hợp với mảng pyrite lớn.
Bỏ qua trọng lượng. Tranh có nhiều hematite nặng bất ngờ. Treo bằng đinh nhỏ như tranh giấy là rủi ro.
Sờ thử mép obsidian. Mảnh obsidian chưa bo cạnh ở mép tranh có thể cứa tay. Tranh làm kỹ không để lộ mép sắc.
Đánh giá tay nghề chỉ qua một ảnh. Tay nghề ghép đá ánh lộ ra ở chỗ dải sáng chạy liền hay đứt. Phải nhìn khi di chuyển mới thấy.
Lau đá ánh bằng khăn thô. Mặt hematite, obsidian bóng lộ xước rất rõ. Khăn mịn sạch là bắt buộc.
Câu hỏi thường gặp
Đá mắt hổ có tự nhiên không hay là đá nhân tạo?
Mắt hổ là đá tự nhiên, một dạng thạch anh có cấu trúc sợi. Tuy vậy, màu đỏ của một số mắt hổ đỏ thường đến từ việc xử lý nhiệt, và trên thị trường cũng có vật liệu thuỷ tinh mô phỏng hiệu ứng mắt mèo. Khi giá trị lớn nên nhờ kiểm định.
Vì sao mảng lông hổ trên tranh lúc sáng lúc tối?
Vì dải sáng của đá mắt hổ đến từ phản xạ trên các sợi bên trong, nên nó thay đổi theo góc nhìn và hướng đèn. Đó là đặc tính của đá chứ không phải lỗi. Thợ giỏi chỉnh hướng sợi để dải sáng chạy đúng chiều lông.
Pyrite trên tranh bị xỉn có làm lại được không?
Xỉn nhẹ trên bề mặt có thể được thợ làm sạch và đánh bóng lại, nhưng nên để xưởng xử lý, không tự dùng hoá chất tẩy gỉ. Quan trọng hơn là chuyển tranh ra khỏi chỗ ẩm để không tái diễn.
Tranh có hematite có hút nam châm không?
Hematite tự nhiên thường chỉ có từ tính yếu. Vật liệu mô phỏng hematite nhân tạo thường hút nam châm mạnh. Đây là gợi ý quan sát, không đủ để kết luận về một bức tranh cụ thể.
Obsidian có dễ vỡ không?
Obsidian là thuỷ tinh tự nhiên, độ cứng khoảng 5–5,5 và giòn, va mạnh có thể mẻ. Khi đã ghép chắc trên tấm nền và mài phẳng, nó đủ bền cho tranh treo tường bình thường.
Có nên dùng đá ánh cho tranh treo phòng thờ?
Được, nhưng phòng thờ thường ánh sáng dịu và có khói hương. Đá ánh sẽ trầm hơn và cần lau nhẹ thường xuyên hơn. Mảng pyrite lớn không hợp với không gian có khói và ẩm.
