Mảng trời, mặt nước và nền chiếm phần lớn diện tích một bức tranh phong cảnh bằng đá, nên đá cho những vùng này phải đáp ứng ba điều: đồng màu, đủ số lượng cùng một tông, và bền mặt. Thợ thường dùng thạch anh sữa và howlite cho mây, sodalite và chalcedony xanh nhạt cho trời, aventurine và amazonite cho mặt nước, thạch anh khói, jasper cho đất đá. Chuyển sắc được tạo bằng cách phân đá thành nhiều bậc tông chứ không trông chờ vào một loại đá có sẵn gradient.
Người xem tranh hay nhìn vào chủ thể, con cá, bông sen, chiếc thuyền. Nhưng thợ cả biết một bức tranh hỏng thường hỏng ở mảng nền: loang lổ, lốm đốm, hoặc phẳng lì như sơn tường. Bài này nói về những vùng "không ai để ý" ấy.
Vì sao mảng lớn khó hơn chi tiết
Một cánh hoa chỉ cần vài chục mảnh đá, thợ có thể lựa từng mảnh đẹp nhất. Mảng trời của một bức tranh cỡ phòng khách cần số lượng lớn hơn nhiều, và tất cả phải nằm trong cùng một khoảng tông màu. Đá tự nhiên thì mỗi viên mỗi khác, nên công chọn lọc ở mảng lớn tốn hơn hẳn công ở chi tiết.
Mắt người rất nhạy với sự không đều trên mặt phẳng rộng. Một viên lệch tông giữa trời xanh nhìn như vết bẩn. Trong khi đó, cùng viên ấy nằm ở mép cánh hoa lại thành điểm chuyển sắc tự nhiên. Vì vậy nguyên tắc chung là đá "khó tính" để cho chi tiết, đá "hiền" để cho mảng lớn.
Mảng lớn còn chịu nhiều tác động nhất khi lau chùi và khi tấm nền co giãn. Chọn đá mềm cho mảng trời là chấp nhận rằng vài năm sau mặt trời sẽ mờ trước mọi chỗ khác. Đó là lý do thạch anh và các loại đá họ thạch anh chiếm ưu thế ở đây.
Cuối cùng là chuyện kinh tế, nói ở mức cơ chế: đá cho mảng lớn phải là đá có nguồn ổn định. Dùng một loại đá hiếm cho cả bầu trời vừa đẩy giá lên, vừa làm việc sửa chữa sau này gần như không thể, vì không tìm lại được đá cùng lô.
Đá hay dùng cho mảng trời, nước và nền
Độ cứng ghi theo mức xấp xỉ trong tài liệu ngọc học phổ thông. Vai trên tranh là cách dùng hay gặp, không phải quy định.
| Loại đá | Màu và vẻ | Độ cứng Mohs | Vai hay giao | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Thạch anh sữa | Trắng đục, mịn | 7 | Mây, sương, tuyết | Cần mài tới cấp mịn để khỏi xỉn |
| Howlite | Trắng xám có vân mạng nhện | 3–3,5 | Mây có vân, nền trắng cổ | Mềm, xốp, hay bị nhuộm giả ngọc lam |
| Chalcedony xanh nhạt | Xanh da trời trong mờ | 6,5–7 | Trời ngày, trời gần chân trời | Khó gom đủ cùng tông cho mảng rất lớn |
| Sodalite | Xanh lam ngả tím, vân trắng | 5,5–6 | Trời chiều tối, nước sâu | Vân trắng phải xoay cho thuận |
| Aventurine xanh | Xanh lá có ánh lấp lánh li ti | 6,5–7 | Mặt hồ, ruộng lúa, đồi cỏ | Ánh lấp lánh rõ dưới đèn rọi |
| Amazonite | Xanh ngọc nhạt, có vệt trắng | 6–6,5 | Nước biển nông, trời xanh ngọc | Có mặt cát khai, dễ tách khi kẹp |
| Thạch anh khói, jasper | Nâu xám, đỏ nâu, đục | 6,5–7 | Đất, đá, núi gần | Jasper có vân, xếp cùng hướng |
Aventurine xanh lấp lánh nhờ những vảy khoáng nhỏ nằm trong thạch anh. Với mặt nước, đó là một món quà: chỉ cần ánh đèn chiếu tới là hồ nước như có gợn sáng mà thợ không phải ghép thêm gì.
Cách thợ tạo chuyển sắc cho mảng trời
Trời thật không bao giờ một màu: đỉnh trời đậm, gần chân trời nhạt và ấm hơn. Tranh đá muốn có chiều sâu phải dựng lại sự chuyển ấy bằng đá.
- Phân đá thành nhiều bậc tông. Đổ đá ra khay trắng dưới ánh sáng ban ngày, chia thành năm đến bảy nhóm từ đậm tới nhạt.
- Đánh dấu dải tông trên bản vẽ. Trên giấy mẫu, kẻ các dải ngang mềm, ghi nhóm đá cho từng dải.
- Ghép từ trên xuống, có vùng giao. Giữa hai dải luôn có một vùng trộn mảnh của cả hai nhóm, để không lộ đường ranh.
- Lùi xa để nhìn. Sau mỗi dải, thợ đứng xa vài mét, nheo mắt nhìn. Đường ranh lộ ra rõ nhất khi nhìn xa.
- Chèn mây sau, không chèn trước. Mây ghép đè lên vùng trời đã định tông, để mép mây ăn vào nền mềm mại.
- Thêm điểm sáng cuối cùng. Vài mảnh thạch anh trong ở đúng chỗ ánh mặt trời hoặc ánh trăng, không rải khắp.
Với tranh làm bằng hạt đá thay vì mảnh, nguyên tắc vẫn vậy nhưng thực hiện bằng cách trộn hai màu hạt theo tỉ lệ thay đổi dần, giống pha màu sơn nhưng bằng đá.
Những lỗi làm mảng lớn bị "chết"
Dùng một màu đá cho cả mảng. Trời một tông nhìn như tấm nhựa, mất chiều sâu. Cần ít nhất vài bậc tông.
Bậc tông nhảy quá xa. Từ nhóm đậm sang nhóm nhạt không có vùng giao, mảng trời thành từng sọc ngang.
Trộn đá cùng tông nhưng khác độ trong. Đá trong và đá đục cạnh nhau, dù cùng màu, nhìn thành lốm đốm khi có ánh sáng.
Đặt vân cùng một hướng quá đều. Sodalite, jasper có vân; xếp tất cả vân song song như kẻ thước nhìn giả. Nên lệch hướng nhẹ.
Đường keo quá rộng ở mảng lớn. Ở mảng nhạt, đường keo xám hiện thành lưới. Mảnh càng sát nhau, mảng càng liền.
Mài không đều tay. Mảng lớn dễ có chỗ lõm chỗ cao, ánh đèn chiếu nghiêng lộ ra như mặt hồ gợn sóng không mong muốn.
Chọn đá mềm cho trời chỉ vì màu đẹp. Trời là chỗ bị lau nhiều nhất; đá mềm sẽ mờ trước. Màu đẹp mà không bền là đánh đổi thiệt.
Không giữ đá dự phòng cùng lô. Sửa mảng trời sau này mà không có đá cùng lô thì mảnh vá nhìn ra ngay.
Người mua nên nhìn mảng nền thế nào
Khi đứng trước một bức tranh đá, hãy lùi xa vài bước và nhìn riêng mảng trời hay mặt nước. Nếu thấy chuyển sắc mềm, không thấy sọc, không có đốm lạc tông, đó là dấu hiệu thợ đã chịu khó chọn và phân đá. Nếu mảng nền phẳng lì một màu hoặc lốm đốm như da báo, công chọn đá có lẽ đã bị cắt bớt.
Sau đó bước lại gần, nghiêng đầu cho ánh đèn phản chiếu trên mặt tranh. Mặt phẳng đều thì vệt sáng chạy liền; mặt mài ẩu thì vệt sáng gãy khúc. Đây là phép thử đơn giản nhất về độ phẳng mà không cần dụng cụ gì.
Hỏi người bán mảng trời làm bằng đá gì. Người làm nghề trả lời được ngay, kèm lý do. Câu trả lời mơ hồ kiểu "đá quý tự nhiên các loại" không nói lên điều gì.
Cuối cùng, đừng đòi mảng trời phải lấp lánh như chủ thể. Một bức tranh tốt có chỗ sáng, chỗ dịu. Nền dịu để chủ thể nổi lên, đó là chủ ý của người làm chứ không phải tiết kiệm đá.
Câu hỏi thường gặp
Mảng trời trong tranh đá thường làm bằng đá gì?
Hay gặp nhất là các loại họ thạch anh và chalcedony màu xanh nhạt, thạch anh sữa cho mây, sodalite cho trời chiều tối. Tuỳ đề tài, thợ còn dùng amazonite cho trời xanh ngọc. Điều quan trọng là đá đồng màu và đủ bền cho mảng lớn.
Vì sao mảng nước trong tranh đá lấp lánh?
Thường là nhờ aventurine, một loại thạch anh có vảy khoáng nhỏ bên trong phản chiếu ánh sáng, hoặc nhờ vài mảnh thạch anh trong đặt làm điểm sáng. Hiệu ứng rõ nhất khi có đèn chiếu tới mặt tranh.
Tranh đá có mảng trời bị loang có sửa được không?
Có thể, bằng cách gỡ và thay những mảnh lệch tông, nhưng tốn công và cần đá cùng lô. Nếu loang do chọn đá từ đầu thì sửa triệt để gần như phải làm lại cả mảng.
Howlite có dùng làm mây được không?
Được, vân xám mảnh của howlite gợi mây rất đẹp. Nhưng howlite mềm và xốp, nên hợp với mảng mây nhỏ hơn là cả bầu trời. Nó cũng là loại đá hay bị nhuộm để giả ngọc lam, cần biết khi gặp howlite màu xanh.
Mảng nền màu tối nên dùng đá gì?
Thường là thạch anh khói, jasper nâu đỏ, obsidian cho vùng rất tối. Nền tối cần đá đục để không lộ keo và nền phía sau. Nên tránh đá ánh kim ở nền vì dễ chói, cạnh tranh với chủ thể.
Nền tranh đá có cần lấp lánh không?
Không cần. Nền dịu giúp chủ thể nổi bật. Một bức tranh lấp lánh đều khắp mặt thường khó nhìn lâu và không có điểm dừng mắt.
