Mảnh đá cho tranh ghép đi qua ba bước: cắt khối đá thành lát mỏng bằng lưỡi kim cương có nước làm mát, cắt sơ lát đá theo dưỡng lấy từ bản vẽ, rồi mài định hình từng mảnh cho mép khít với mảnh bên cạnh. Độ khít và độ thẳng của mép là thứ quyết định bức tranh nhìn liền mạch như một mặt đá, hay lộ ra mạng lưới đường keo.
Đây cũng là công đoạn nguy hiểm nhất cho người thợ: lưỡi cắt quay nhanh, mảnh đá sắc, và bụi đá mịn có thể gây hại phổi lâu dài nếu làm khô, không bảo hộ. Bài này kể công đoạn này từ trong xưởng, và giải thích vì sao người mua nên quan tâm tới nó.
Từ khối đá tới lát đá
Đá thô về xưởng ở dạng cục, dạng tảng, hoặc lát sẵn. Với dạng cục, việc đầu tiên là đọc khối đá: vân chạy hướng nào, có vết nứt không, chỗ nào màu đẹp nhất. Thợ cả có thể xoay một cục mã não cả buổi trước khi quyết định đường cắt đầu tiên, vì mỗi đường cắt là một lựa chọn không quay lại được.
Lát được cắt trên máy cưa có lưỡi kim cương. Đá họ thạch anh cứng tới mức lưỡi thép thường không ăn, nên phải dùng lưỡi gắn hạt kim cương. Nước được tưới liên tục lên chỗ cắt để giữ lưỡi mát, giữ đá khỏi nứt vì nóng và quan trọng nhất là giữ bụi đá không bay lên.
Độ dày lát tuỳ lối làm và loại đá. Lát càng mỏng càng tiết kiệm đá và nhẹ tranh, nhưng càng dễ vỡ khi cắt mảnh nhỏ và khi tấm nền co giãn. Đá trong mờ như mã não còn phải tính độ dày để màu hiện ra đúng như ý.
Mỗi đường cắt đều mất một lượng đá bằng bề dày lưỡi, cộng với phần mép vỡ và phần có vết nứt bị loại. Với đá đắt, hao hụt này là một phần đáng kể của giá thành, dù không nhìn thấy trên tranh. Người mua hỏi "sao tranh nhỏ mà giá cao" thì hao hụt đá và giờ công cắt là hai phần lớn của câu trả lời.
Cắt mảnh theo dưỡng và mài định hình
Sau khi có lát đá, từng mảnh được tạo hình theo bản vẽ. Trình tự phổ biến ở xưởng tranh ghép mảnh như sau.
- Làm dưỡng cho từng mảnh. Cắt hình mảnh từ bản sao bản vẽ, đánh số trùng với số trên bản đồ màu.
- Dán dưỡng lên lát đá. Đặt dưỡng sao cho vân đá chạy đúng hướng ghi trên bản vẽ.
- Cắt sơ, chừa dư. Cắt quanh dưỡng, chừa một ít để mài, không cắt sát nét ngay.
- Mài tới nét. Dùng bánh mài kim cương có nước, mài dần cạnh mảnh tới đúng đường dưỡng.
- Thử khớp với mảnh bên cạnh. Đặt mảnh vào vị trí trên bản vẽ cạnh mảnh đã có, soi khe hở dưới đèn.
- Mài chỉnh lần cuối. Mài thêm chỗ cấn cho tới khi khe đều và hẹp nhất có thể.
- Vát nhẹ mép dưới. Một số thợ vát nhẹ mặt dưới mép để mặt trên khít hơn và keo có chỗ ăn.
- Rửa sạch và để khô. Rửa bỏ bùn đá, lau khô trước khi chuyển sang ghép, vì bùn đá làm keo bám kém.
Ở kỹ thuật ghép đá kiểu Florence (pietra dura) nổi tiếng, mảnh được mài khít tới mức đường ghép gần như biến mất. Phần lớn tranh đá trên thị trường không làm tới mức đó, nhưng nguyên tắc vẫn như nhau: khe càng đều càng đẹp.
Độ khít đường ghép: thứ thợ cả nhìn đầu tiên
Khe đều quan trọng hơn khe nhỏ. Một bức có khe hơi rộng nhưng đều trông gọn gàng; khe chỗ hẹp chỗ rộng trông cẩu thả.
Đường ghép nên trùng nét vẽ. Khi khe nằm đúng đường viền của hình, nó trở thành nét vẽ và gần như biến mất.
Mép phải thẳng đứng. Mép mài nghiêng làm mặt trên có khe rộng hơn mặt dưới, keo lộ ra thành đường xám.
Góc nhọn dễ mẻ. Mảnh có góc rất nhọn dễ vỡ khi mài và khi ghép; bản vẽ tốt tránh những góc quá nhọn.
Đá trong lộ cạnh. Với thạch anh trong, cạnh mài thô hiện thành đường trắng mờ, phải mài mịn hơn đá đục.
Đá cát khai phải nương tay. Amazonite, fluorite tách theo mặt phẳng; mài mạnh tay là mảnh tách đôi.
Đá mềm mòn nhanh. Malachite, lapis mài vài vòng đã qua nét. Thợ giảm lực, mài từng chút.
Soi khe dưới đèn chiếu xiên. Đèn chiếu xiên làm khe hở hiện rõ hơn đèn chiếu thẳng, giúp thợ thấy chỗ cần mài thêm.
Bảo hộ khi cắt và mài đá: không phải chuyện nhỏ
Bụi từ đá họ thạch anh chứa silic tinh thể. Hít bụi silic mịn thường xuyên trong thời gian dài có thể gây bệnh bụi phổi silic, một bệnh phổi nghề nghiệp đã được ghi nhận rõ ở ngành đá. Bụi không thấy bằng mắt thường mới là bụi nguy hiểm nhất, vì nó vào sâu trong phổi.
Vì thế xưởng làm đúng cách luôn cắt và mài ướt: nước giữ bụi lại thành bùn, không bay lên. Người thợ đeo khẩu trang đạt chuẩn lọc bụi mịn chứ không phải khẩu trang vải, đeo kính bảo hộ vì mảnh đá có thể bắn, và giữ tóc, tay áo gọn gàng khi đứng cạnh lưỡi quay.
Một số loại đá cần thêm cẩn trọng. Bụi malachite chứa đồng; obsidian cho mảnh vụn sắc như thuỷ tinh; pyrite và hematite là khoáng vật của sắt. Nguyên tắc chung là không để bụi đá bất kỳ khô bay trong xưởng, dọn bùn đá khi còn ướt, không quét khô.
Người mua có thể hỏi xưởng về điều kiện làm việc, và một xưởng đàng hoàng thường sẵn lòng kể. Một bức tranh đẹp không nên phải đổi bằng lá phổi của người làm ra nó.
Những gì người mua nhìn thấy được từ công đoạn cắt mài
Đường ghép chạy theo nét hay cắt ngang mảng. Đường ghép theo nét là dấu hiệu bản vẽ và cắt mài đi cùng nhau.
Khe đều hay lởm chởm. Nhìn nghiêng dưới đèn, khe lởm chởm hiện rõ.
Mép mảnh có mẻ không. Vết mẻ nhỏ được lấp keo trông như chấm bẩn ở mép mảnh.
Vân đá có liền giữa các mảnh không. Mảnh cắt liên tiếp từ một lát, đặt đúng thứ tự, cho vân liền.
Cạnh đá trong có mờ không. Đường trắng mờ ở cạnh thạch anh trong là dấu hiệu mài chưa tới.
Mảnh lớn có vết rạn không. Vết rạn ngầm lẽ ra phải bị loại ở bước đọc đá.
Số mảnh có hợp lý không. Quá nhiều mảnh vụn ở chỗ đơn giản là dấu hiệu cắt chữa cháy cho bản vẽ chưa chuẩn.
Câu hỏi thường gặp
Đá quý được cắt bằng gì để làm tranh?
Phần lớn được cắt bằng máy cưa có lưỡi gắn hạt kim cương và tưới nước làm mát, vì đá họ thạch anh quá cứng với lưỡi thép thường. Định hình chi tiết dùng bánh mài kim cương, cũng làm ướt.
Vì sao phải mài ướt mà không mài khô cho nhanh?
Nước giữ lưỡi và đá mát, giảm nứt do nhiệt, và quan trọng nhất là giữ bụi đá không bay. Bụi silic mịn từ đá họ thạch anh có thể gây bệnh phổi nghề nghiệp nếu hít lâu ngày.
Đường ghép trong tranh đá nhỏ cỡ nào là đẹp?
Không có con số chung cho mọi lối làm. Điều quan trọng là khe đều, chạy theo nét vẽ và không lộ keo thành lưới. Kỹ thuật ghép kiểu Florence làm khe gần như biến mất, nhưng tốn giờ công rất lớn.
Hao hụt đá khi cắt có nhiều không?
Có, và tuỳ loại đá. Mỗi đường cắt mất một phần bằng bề dày lưỡi, cộng với phần mép vỡ, phần có vết nứt và phần vân không dùng được. Đá càng có vân đặc biệt, càng phải loại nhiều để chọn đúng phần cần.
Tranh ghép mảnh cắt mài khác tranh rắc hạt đá ở đâu?
Tranh ghép mảnh dùng những mảnh đá cắt định hình khít với nhau, mặt phẳng như một tấm đá liền. Tranh hạt đá dùng đá xay vụn rải lên lớp keo theo hình vẽ, bề mặt lấp lánh và có hạt. Hai lối có công đoạn, giờ công và vẻ đẹp khác nhau.
Thợ cắt đá có cần khám sức khoẻ định kỳ không?
Nên có, nhất là khám hô hấp, vì bụi đá là yếu tố nguy cơ nghề nghiệp. Nội dung khám cụ thể nên hỏi bác sĩ hoặc cơ sở y tế có chuyên môn y học lao động.
