Ở chi tiết nhỏ như cánh hoa, lá, mắt chim, thợ cần đá có màu tươi, chuyển được nhiều sắc độ trong một diện tích hẹp, và đủ cứng để mép mài sắc nét. Cánh hoa hồng, sen hay dùng thạch anh hồng, rhodonite; hoa đỏ dùng jasper đỏ, ngọc hồng lựu; lá dùng aventurine xanh, malachite; mắt dùng obsidian hoặc hematite chấm thêm điểm thạch anh trong làm ánh. Chọn đá ở đây khác hẳn chọn cho mảng nền: được phép "khó tính", miễn là đẹp.
Chi tiết cũng là nơi người xem dừng mắt lâu nhất, nên tay nghề lộ ra rõ nhất. Một bông sen ghép tốt có cánh dày mỏng, đầu cánh ửng hồng, gốc cánh trắng xanh. Một bông sen ghép vội là một khối hồng phẳng có viền. Bài này nói chọn đá thế nào để đi được từ cái thứ hai tới cái thứ nhất.
Chi tiết nhỏ cần gì ở viên đá
Điều đầu tiên là dải sắc độ. Một cánh hoa thật chuyển từ gốc nhạt tới đầu cánh đậm, hoặc ngược lại, trong vài phân. Để dựng lại điều đó bằng đá, thợ cần ít nhất ba bậc tông của cùng một màu trong tay. Loại đá nào chỉ có một tông, dù đẹp đến đâu, cũng khó dùng cho cánh hoa.
Điều thứ hai là kích thước mảnh. Chi tiết nhỏ dùng mảnh nhỏ hoặc hạt mịn. Đá giòn, có mặt cát khai rõ như fluorite hay amazonite dễ tách khi cắt thành mảnh rất nhỏ, nên thợ hay ưu tiên đá đặc, chắc như họ thạch anh, jasper, rhodonite cho phần chi tiết.
Điều thứ ba là độ cứng để giữ nét. Mép cánh hoa, gân lá là những đường mảnh. Đá mềm khi mài phẳng sẽ mòn mép, nét bị tròn đi, nhìn nhoè. Đá cứng giữ mép sắc qua nhiều cấp mài.
Cuối cùng là tương phản với nền. Cánh sen hồng nhạt đặt trên nền nước xanh nhạt thì chìm; thợ phải đẩy đậm phần mép cánh hoặc làm tối nền quanh hoa một chút. Chọn đá chi tiết luôn phải đặt cạnh đá nền mà so, không chọn riêng lẻ.
Đá cho hoa, lá và chi tiết: chọn theo vai
Bảng tổng hợp lựa chọn thường gặp ở xưởng; một đề tài cụ thể có thể dùng khác.
| Chi tiết | Đá hay dùng | Vì sao hợp | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Cánh sen, hoa đào | Thạch anh hồng, rhodonite hồng | Hồng phấn tự nhiên, có nhiều sắc độ | Rhodonite có vân đen, phải chọn mảnh ít vân cho cánh |
| Hoa đỏ, hoa mẫu đơn | Jasper đỏ, ngọc hồng lựu, mã não đỏ | Đỏ sâu, đục, không lộ nền | Ngọc hồng lựu thường ở dạng hạt nhỏ |
| Hoa tím | Thạch anh tím các tông | Dải tím rộng từ nhạt tới đậm | Tránh treo nơi nắng rọi thẳng |
| Hoa vàng, nhuỵ | Thạch anh vàng, mắt hổ vàng, pyrite điểm | Vàng ấm, có ánh | Pyrite chỉ dùng điểm |
| Lá non, cỏ | Aventurine xanh nhạt | Xanh tươi, có ánh lấp lánh li ti | Lấp lánh quá nhiều làm lá như kim tuyến |
| Lá già, lá sen lớn | Malachite, aventurine đậm | Vân và xanh đậm sâu | Malachite mềm, kỵ axit |
| Lông chim xanh, cánh bói cá | Ngọc lam, chrysocolla, lapis | Xanh lam xanh ngọc rực | Ngọc lam xốp, hay được xử lý ổn định |
| Mắt chim, mắt cá | Obsidian, hematite + điểm thạch anh trong | Đen sâu, có điểm ánh như mắt thật | Điểm ánh đặt cùng phía nguồn sáng của tranh |
Mẹo nghề khi ghép cánh hoa và lá
Ghép từ gốc ra đầu cánh. Gốc cánh là nơi đậm hoặc nhạt nhất tuỳ loài hoa; bắt đầu từ đó dễ kiểm soát chuyển sắc.
Chừa đường gân bằng mảnh tối hơn một bậc. Gân lá không cần đá khác loại, chỉ cần cùng loại đá tối hơn một chút.
Mép cánh dùng mảnh có cạnh thẳng. Mảnh có một cạnh mài thẳng đặt ra ngoài, để viền cánh hoa sắc mà không cần đường viền đen.
Không viền đen quanh mọi chi tiết. Viền đen là lối tắt của tranh làm nhanh, nhìn như tranh tô màu. Tranh tốt để màu đá tự tách khỏi nền.
Cánh trước sáng hơn cánh sau. Cánh hoa ở phía trước nhận nhiều sáng, cánh khuất phía sau tối hơn. Một bậc tông là đủ tạo khối.
Đặt điểm ánh mắt cùng phía. Mọi con vật trong tranh có điểm ánh mắt ở cùng một phía, khớp với hướng ánh sáng chung của bức tranh.
Thử đặt khô trước khi dán. Xếp đá lên bản vẽ không keo, chụp ảnh, nhìn lại trên điện thoại. Ảnh thu nhỏ lộ lỗi chuyển sắc rất nhanh.
Giữ mảnh thừa của từng bông. Mỗi bông hoa dùng một bộ đá đã lựa, mảnh thừa để riêng, sau này sửa còn đúng tông.
Ngọc lam, chrysocolla và nhóm đá xanh rực: đẹp và hay được xử lý
Lông chim bói cá, chim công, cánh bướm xanh là những chi tiết người xem rất thích, và đá cho chúng là nhóm xanh rực: ngọc lam, chrysocolla, đôi khi là lapis. Nhóm này cho màu mà thạch anh không có.
Ngọc lam có độ cứng khoảng 5–6 và khá xốp. Để bền và đều màu, phần lớn ngọc lam trên thị trường được xử lý ổn định bằng nhựa hoặc nhuộm thêm. Bên cạnh đó còn có howlite và magnesite được nhuộm xanh để giả ngọc lam. Với tranh trang trí, những vật liệu này vẫn có thể dùng, nhưng tên gọi phải đúng.
Chrysocolla xanh lam ngọc rất đẹp nhưng thường mềm và hay lẫn trong đá khác. Thợ dùng nó cho điểm nhỏ, không bao giờ cho mảng lớn.
Khi mua tranh có những chi tiết xanh rực, hỏi người bán đó là đá gì và có xử lý không là câu hỏi bình thường, không có gì phải ngại. Người làm nghề nghiêm túc biết rõ và nói được. Phân biệt sâu hơn thuộc về danh mục thật giả và chất lượng của trang này.
Sai lầm người mua hay gặp khi xem chi tiết
Chỉ nhìn chi tiết từ xa. Từ xa, cánh hoa ghép kỹ và ghép vội trông giống nhau. Lại gần mới thấy chuyển sắc hay không.
Thích viền đen đậm vì "rõ nét". Viền đen làm hình rõ nhưng cũng làm tranh trông như in. Tranh tốt có nét nhờ màu đá.
Tin màu quá rực là đá quý hơn. Màu rực bất thường đôi khi là màu nhuộm. Đá tự nhiên thường có sắc độ tinh tế hơn.
Bỏ qua mắt con vật. Mắt là chỗ thợ giỏi bỏ nhiều công nhất: có con ngươi, có điểm ánh. Mắt chỉ là một chấm đen phẳng là dấu hiệu làm nhanh.
Đánh đồng nhiều chi tiết với nhiều giá trị. Giá trị nằm ở độ khéo của từng chi tiết, không ở số lượng hoa lá dày đặc.
Không hỏi đá gì ở chi tiết nổi bật. Hỏi một câu là biết người bán có hiểu hàng của mình hay không.
Mua tranh hoa nhiều thạch anh hồng để chỗ nắng. Thạch anh hồng có thể nhạt khi bị nắng rọi lâu. Chỗ treo nên có rèm hoặc ánh sáng gián tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Tranh hoa sen bằng đá thường dùng đá gì cho cánh?
Phổ biến là thạch anh hồng và rhodonite hồng cho cánh, thạch anh sữa hoặc trắng cho phần gốc cánh nhạt, đôi khi điểm thêm đá hồng đậm ở đầu cánh. Lá sen thường dùng malachite hoặc aventurine xanh đậm.
Rhodonite là đá gì?
Rhodonite là khoáng vật màu hồng đến đỏ hồng, thường có vân hoặc đốm đen do ôxít mangan, độ cứng khoảng 5,5–6,5. Trong tranh, mảnh ít vân dùng cho cánh hoa, mảnh nhiều vân đen dùng cho đá, vỏ cây hoặc trang trí.
Ngọc hồng lựu có dùng làm tranh được không?
Có, thường ở dạng hạt nhỏ cho chi tiết đỏ sẫm như hạt lựu, quả chín, nhuỵ hoa. Ngọc hồng lựu cứng, giữ bóng tốt, nhưng khó có mảnh lớn đồng màu nên ít dùng cho mảng rộng.
Vì sao mắt con vật trong tranh đá có chấm trắng nhỏ?
Chấm trắng là điểm ánh, mô phỏng ánh sáng phản chiếu trên mắt thật, làm con vật trông có hồn. Thợ thường dùng một mảnh thạch anh trong hoặc trắng rất nhỏ, đặt cùng phía với nguồn sáng chung của bức tranh.
Chi tiết nhỏ bị bong mảnh có tự dán lại được không?
Nếu còn giữ mảnh và chỗ bong sạch, có thể nhờ xưởng dán lại để đảm bảo đúng loại keo và mặt phẳng. Tự dán bằng keo dán nhanh thông dụng dễ để lại vệt trắng quanh mảnh và lệch mặt.
Có nên chọn tranh nhiều màu xanh rực cho phòng khách không?
Đó là chuyện thẩm mỹ. Chỉ cần biết những màu xanh rất rực đôi khi đến từ đá đã xử lý hay nhuộm, và hỏi rõ người bán. Về độ bền, treo trong nhà tránh nắng thì vẫn giữ màu tốt.
