Muốn biết một bức tranh đá quý là đá thật hay nhựa giả đá, xem bốn thứ: chạm mu bàn tay thấy mát hay ấm, nhấc thử thấy nặng hay nhẹ, nhìn vân từng mảnh có lặp lại không, và soi kính lúp xem có bọt khí tròn hay không. Không dấu hiệu nào đủ một mình; phải gom được ba bốn dấu hiệu cùng chiều mới nên kết luận.
Người viết đứng ở xưởng tranh đá đủ lâu để thấy khách mua lần đầu bị lừa không phải vì họ kém mắt, mà vì họ chỉ thử đúng một mẹo nghe trên mạng rồi tin. Nhựa giả đá bây giờ đổ khuôn khéo, pha bột màu tạo vân, phủ bóng y như đá mài. Bài này đi từ những phép thử ai cũng làm được tại cửa hàng, nói rõ phép nào đáng tin, phép nào dễ đánh lừa, và chỗ nào người mua nên dừng lại để hỏi người có thiết bị.
Một điều nói trước cho công bằng: tranh nhựa không phải hàng xấu. Nó rẻ, nhẹ, treo đâu cũng được. Cái sai chỉ nằm ở chỗ bán nhựa với giá và lời quảng cáo của đá.
Vì sao đá thật mát tay hơn nhựa?
Đá dẫn nhiệt tốt hơn nhựa nhiều lần. Khi đặt mu bàn tay lên một mảng thạch anh hay mã não, hơi ấm của da bị rút đi nhanh nên cảm giác mát rõ, và cái mát ấy giữ được vài giây. Nhựa dẫn nhiệt kém, chạm vào thấy gần như bằng nhiệt độ phòng, để tay lâu thì ấm lên theo tay mình.
Dùng mu bàn tay hoặc má trong cổ tay chứ đừng dùng đầu ngón, vì đầu ngón chai và hay ấm sẵn. Thử ở hai ba vùng khác nhau của tranh: vùng trời rộng, một cánh hoa, một mảng nền. Tranh ghép thật nhiều khi trộn đá ở chỗ chính với keo màu ở chỗ phụ, nên có vùng mát có vùng không, và chính sự chênh đó là thông tin quý.
Phép thử này có giới hạn. Tranh treo cạnh máy lạnh lâu thì nhựa cũng lạnh; tranh phơi dưới đèn rọi thì đá cũng ấm. Nếu cửa hàng có đèn chiếu sát tranh, nhờ người bán tắt đèn vài phút rồi mới thử. Lớp phủ bóng dày bằng keo trên mặt đá cũng làm cảm giác mát kém đi, vì tay chạm vào keo trước khi chạm đá.
Vậy nên coi cảm giác mát tay là dấu hiệu đầu tiên để nghi, không phải bằng chứng. Thấy ấm đều khắp mặt tranh thì nghi nhiều hơn; thấy mát rõ ở mảng lớn thì yên tâm hơn một bậc, chứ chưa xong.
Những dấu hiệu nhìn bằng mắt thường đáng tin
Vân mỗi mảnh một kiểu. Đá tự nhiên không có hai viên vân giống nhau. Nếu thấy ba bốn cánh hoa có cùng một đường vân uốn y hệt, cùng vị trí đốm đậm, gần như chắc đó là khuôn đúc hoặc in.
Cạnh mảnh đá có vết mài. Mảnh đá được cắt rồi mài nên cạnh hơi vát, đôi chỗ có vết sứt li ti. Nhựa đúc thì cạnh tròn đều, mềm như giọt nước đông lại.
Đường ghép là khe thật. Giữa hai mảnh đá ghép tay là một khe keo có độ sâu, màu keo khác màu đá, soi kính lúp thấy rõ hai mép mảnh tách nhau. Ở tranh đúc hay in, “đường ghép” chỉ là nét vẽ hoặc rãnh khuôn, hai bên rãnh vẫn liền một khối.
Độ trong có chiều sâu. Thạch anh, mã não mài mỏng cho ánh sáng đi vào rồi tán ra, nhìn nghiêng thấy có lớp. Nhựa giả thường đục đều hoặc trong như kính, thiếu cái “lớp lớp” đó.
Tạp chất nhỏ, vết rạn tự nhiên. Đá thật hay có đốm khoáng lạ, vết nứt chân chim nằm bên trong. Nhựa thì sạch quá, hoặc có tạp chất rắc theo kiểu cố ý, đều tăm tắp.
Độ bóng không đều giữa các loại đá. Mỗi loại đá ăn bóng một khác: thạch anh bóng gắt, malachite bóng mềm hơn, đá mắt hổ có ánh lụa chạy theo góc nhìn. Cả tranh bóng một kiểu như phủ chung một lớp thì phần nhiều là lớp phủ, không phải đá.
Ánh mắt hổ và ánh lụa phải chạy. Đá mắt hổ thật có dải sáng dịch chuyển khi nghiêng đầu. Bản giả bằng nhựa hay in thì dải sáng đứng im, nghiêng mấy cũng thế.
Màu không quá rực, quá đều. Đá tự nhiên hiếm khi xanh, đỏ, tím đều một tông trên diện rộng. Màu rực như kẹo trải khắp tranh là dấu hiệu nên soi kỹ — có thể là nhựa, cũng có thể là đá nhuộm, một chuyện khác.
Năm phép thử làm được ngay tại cửa hàng
Không cần dụng cụ gì ngoài một chiếc kính lúp loại 10x, mua ở tiệm kính hoặc tiệm đồ nghề, và một chiếc đèn pin điện thoại.
- Nhấc thử một góc. Hỏi người bán cho nâng nhẹ một cạnh khung. Tranh đá ghép kín mặt nặng tay rõ so với kích thước; tranh nhựa cùng cỡ nhẹ hẳn. Cần so với một bức đá đã biết chắc ở cùng cửa hàng mới có mốc.
- Chạm mu bàn tay ở ba vùng. Như phần trên: tắt đèn rọi, thử vùng lớn, vùng chi tiết, vùng nền.
- Soi kính lúp tìm bọt khí. Đặt kính sát mắt rồi đưa cả mắt và kính lại gần mặt tranh cho tới khi rõ nét. Bọt khí tròn đều, lơ lửng trong khối là đặc trưng của nhựa và keo đổ. Trong đá thật nếu có bọt thì là bao thể dạng khác, hiếm khi tròn xoe như bi.
- Chiếu đèn pin xiên. Rọi đèn gần như song song với mặt tranh. Đá mài để lại mặt phẳng từng mảnh với góc lệch nhẹ, thấy rõ ranh giới. Nhựa đúc khuôn thì mặt liền, gợn sóng mềm, không có ranh mảnh.
- Tìm hai mảnh giống nhau. Đếm thử một cụm chi tiết lặp như lá, vảy cá, cánh hoa. Có từ hai mảnh vân trùng khớp trở lên thì gần như đã có câu trả lời.
Tuyệt đối không dùng kim nóng, bật lửa hay dao cạo thử lên tranh, kể cả ở góc khuất. Đó là phép thử phá huỷ; thử xong mà tranh là đá thật thì mình đã làm hỏng tranh của người ta, còn là nhựa thì cửa hàng có cớ bắt đền.
Những mẹo truyền miệng dễ đánh lừa
Mẹo gõ nghe tiếng là mẹo phổ biến nhất và cũng hay sai nhất. Người ta bảo đá kêu đanh, nhựa kêu bộp. Nhưng tranh ghép đá là hàng trăm mảnh nhỏ dán trên một tấm nền; cái mình nghe thấy chủ yếu là tiếng của tấm nền và khung, không phải tiếng của đá. Tranh đá dán trên nền gỗ ép cũng kêu bộp như thường.
Mẹo “thả nước thấy thấm là đá” càng không nên làm. Nước đọng vào khe ghép, ngấm vào nền, về lâu gây bong mảnh. Còn mẹo cạo xem có ra bột không thì như đã nói, là phá tranh.
Mẹo xem “giấy chứng nhận đá thật” kẹp sau khung cũng cần tỉnh táo. Một tờ giấy do chính cửa hàng in, không có tên đơn vị kiểm định độc lập, không có ảnh mẫu được kiểm, không có cách tra lại, thì chỉ là lời cam kết của người bán viết ra giấy. Lời cam kết đó vẫn có giá trị nếu ghi đủ và có chữ ký, nhưng đừng nhầm nó với kết quả kiểm định.
Cuối cùng là mẹo nhìn giá. Giá rẻ không chứng minh là nhựa, giá cao càng không chứng minh là đá. Có bức đá thật rẻ vì dùng thạch anh vụn phổ biến; có bức nhựa bán đắt vì người bán biết khách không phân biệt được.
Bảng so nhanh: đá thật, nhựa giả đá
Dùng bảng này như một tờ ghi nhớ khi đứng trước bức tranh, đánh dấu từng dòng rồi mới nghĩ tới kết luận.
| Dấu hiệu | Thường gặp ở đá thật | Thường gặp ở nhựa giả đá |
|---|---|---|
| Chạm mu bàn tay | Mát rõ, giữ mát vài giây | Gần nhiệt độ phòng, ấm lên nhanh |
| Trọng lượng | Nặng so với kích thước | Nhẹ hẳn |
| Vân | Mỗi mảnh một kiểu, có tạp chất | Vân lặp, sạch quá |
| Cạnh mảnh | Vát nhẹ, có vết mài | Tròn mềm, liền khối |
| Dưới kính lúp | Vết rạn, bao thể không đều | Bọt khí tròn đều |
| Ánh sáng xiên | Mặt phẳng từng mảnh, lệch góc | Mặt liền, gợn sóng mềm |
| Ánh lụa mắt hổ | Dải sáng chạy theo góc nhìn | Dải sáng đứng yên |
Một bức tranh có thể vừa đá vừa nhựa: chi tiết chính bằng đá, nền và mảng phụ bằng keo pha màu. Đó là cách làm phổ biến và không có gì sai, miễn người bán nói rõ tỷ lệ.
Khi nào thôi tự thử và nên hỏi người có thiết bị
Khi giá trị bức tranh lớn so với túi tiền. Mức “lớn” mỗi nhà một khác. Nếu mất số tiền đó mình sẽ tiếc thật sự, hãy coi đó là ngưỡng cần kiểm định.
Khi tranh được quảng cáo bằng một loại đá cụ thể. Ví dụ “toàn bộ bằng ngọc”, “lapis nguyên chất”. Lời quảng cáo càng cụ thể thì càng kiểm được, và càng nên kiểm.
Khi các dấu hiệu tự thử mâu thuẫn nhau. Mát tay nhưng vân lặp, nặng nhưng có bọt khí — đó là lúc kinh nghiệm cá nhân hết tác dụng.
Khi mua làm quà biếu giá trị. Người nhận có thể đem đi xem, và mình không muốn đứng giữa chuyện thật giả.
Khi người bán từ chối cho xem kỹ. Không cho chạm, không cho soi, không cho lật mặt sau mà vẫn giục chốt — dừng lại là đúng.
Nơi để hỏi. Đơn vị kiểm định đá quý uy tín, có phòng máy và trả kết quả bằng văn bản có thể tra lại. Hỏi trước họ có nhận kiểm vật đã gắn trên tranh không, vì nhiều phép đo cần viên rời.
Thứ nên giữ lại khi mua. Hoá đơn ghi rõ loại đá, tỷ lệ đá thật ước tính, kích thước, cam kết đổi trả nếu kết quả kiểm định khác lời mô tả.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý thật có nặng không?
Có, tranh ghép đá kín mặt nặng hơn rõ so với tranh nhựa cùng kích thước, vì đá có tỷ trọng cao hơn nhựa nhiều. Tuy vậy khung và tấm nền cũng góp phần lớn vào trọng lượng, nên chỉ so được khi có một bức đá chắc chắn cùng cỡ làm mốc.
Soi bọt khí có chắc chắn biết là nhựa không?
Bọt khí tròn đều lơ lửng trong khối là dấu hiệu rất mạnh của nhựa hoặc keo đổ. Nhưng tranh đá thật vẫn có keo trong khe ghép và lớp phủ, nên phải chắc bọt nằm trong chính mảnh vật liệu, không phải trong đường keo hay lớp bóng phía trên.
Có nên dùng bật lửa để thử tranh đá?
Không nên. Lửa làm cháy keo, ố lớp phủ và có thể làm nứt đá vì sốc nhiệt; nếu là đá thật thì tranh đã hỏng một chỗ không sửa lại được. Phép thử phá huỷ chỉ dành cho phòng kiểm định trên mẫu rời.
Tranh vừa có đá vừa có nhựa có phải tranh giả?
Không hẳn. Nhiều xưởng dùng đá cho chi tiết chính và keo pha màu cho nền, cách làm đó hợp lý về giá và độ bền. Chỉ thành vấn đề khi người bán nói toàn bộ là đá trong khi thực tế không phải.
Ảnh chụp trên mạng có phân biệt được đá thật không?
Rất khó, vì ảnh không cho cảm giác mát tay, trọng lượng hay độ sâu ánh sáng, mà đèn chụp và chỉnh màu còn làm nhựa trông như đá. Mua qua mạng thì xin video quay sát, quay xiên dưới đèn, và thoả thuận quyền trả hàng nếu kiểm định ra khác mô tả.
