Tranh đá quý nặng cần hệ treo khác hẳn tranh in: móc phải bắt đúng loại tường, tải nên chia ra ít nhất hai điểm, và dây, khoen, góc khung phải được kiểm định kỳ, khoảng nửa năm một lần và sau mỗi mùa ẩm. Phần lớn tranh rơi không phải vì tường yếu mà vì một chi tiết nhỏ như con vít khoen lỏng dần hay sợi dây sờn ở chỗ vắt qua móc.
Một bức tranh in rơi thì nhặt lên treo lại. Một bức tranh đá rơi là mẻ góc khung, vỡ kính, bung mảng đá, và nếu bên dưới là sofa hay bàn thờ thì còn nguy hiểm cho người. Bài này đi theo đúng những chỗ người thợ kiểm khi tới lắp hoặc tới bảo trì tranh cho khách, để chủ nhà tự soát được.
Vì sao tranh đá cần hệ treo riêng?
Trọng lượng là chuyện rõ nhất. Đá, ván nền, keo, khung gỗ và kính cộng lại làm một bức tranh đá nặng gấp nhiều lần tranh in cùng kích thước. Muốn biết chính xác bức tranh nhà mình nặng bao nhiêu, cách đơn giản là hỏi xưởng, hoặc bế tranh đứng lên cân sức khoẻ rồi trừ đi cân nặng của người bế. Con số đó là cơ sở để chọn móc và tắc kê, đừng ước lượng bằng cảm giác tay.
Thứ hai là tải dồn. Tranh treo bằng một sợi dây vắt qua một móc thì toàn bộ trọng lượng dồn vào một điểm trên tường, một chỗ vắt dây và hai con vít khoen ở hai bên khung. Dây càng căng, góc dây càng bẹt, lực kéo lên vít khoen càng lớn hơn trọng lượng tranh. Đây là lý do thợ treo tranh nặng luôn ưu tiên hai móc tách xa nhau, hoặc treo bằng thanh ngàm thay vì dây.
Thứ ba là thời gian. Gỗ khung co ngót theo mùa, vít bắt vào gỗ lỏng dần qua mỗi lần co giãn. Dây dù, dây thừng lão hoá, giòn ở chỗ gập. Tắc kê nhựa trong tường gạch lỗ có thể trượt dần. Không cái nào hỏng trong một ngày, nên cũng không ai để ý, cho tới hôm tranh nghiêng hẳn một bên.
Cuối cùng là cái giá của việc rơi. Tranh đá rơi thường đập góc xuống trước, góc khung vỡ, mặt đá vặn xoắn theo, kéo bung cả những mảng đá ở xa chỗ va. Sửa một bức tranh rơi tốn công hơn nhiều so với bỏ ra một buổi chiều làm hệ treo cho chắc.
Bắt móc treo tranh đá theo từng loại tường
Mỗi loại tường giữ tải theo một cách khác nhau. Bảng dưới đây là hướng chung; với tranh lớn, nặng, nên để thợ có kinh nghiệm xem tường thực tế và chọn vật tư theo tải ghi trên bao bì.
| Loại tường | Cách bắt thường dùng | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Gạch đặc, bê tông | Khoan, tắc kê nở bằng nhựa hoặc kim loại, vít hoặc móc chịu lực | Khoan đúng cỡ mũi theo tắc kê, không khoan quá rộng |
| Gạch lỗ, gạch rỗng | Tắc kê chuyên dùng cho gạch rỗng, ưu tiên hai điểm | Tắc kê thường dễ xoay trong lỗ rỗng, không giữ tải |
| Vách thạch cao | Bắt vào khung xương phía sau, hoặc tắc kê chuyên cho thạch cao đúng tải | Tấm thạch cao một mình không nên gánh tranh đá nặng; tranh lớn nên gia cố vách |
| Vách gỗ, ốp gỗ | Vít bắt vào thanh gỗ đỡ phía sau lớp ốp | Lớp ốp mỏng không giữ được tải, phải tìm thanh đỡ |
| Tường ốp đá, ốp gạch men | Mũi khoan chuyên cho gạch men, đá; khoan chậm, không chế độ búa lúc đầu | Dễ nứt viên ốp nếu khoan sai cách |
Tường có ống nước, dây điện đi ngầm thì kiểm bằng máy dò trước khi khoan. Khoan trúng ống nước sau lưng bức tranh là tạo ra đúng chỗ ẩm mốc mà tranh đá sợ nhất.
Kiểm khung tranh: những chỗ hay hỏng trước
Bốn góc khung. Mối ghép góc hở dần là dấu hiệu gỗ co ngót hoặc khung đang chịu lực lệch. Góc dưới thường hở trước vì gánh trọng lượng.
Vít khoen treo. Lắc nhẹ hai khoen treo ở mặt sau khung. Khoen xoay được hoặc vít nhô lên là vít đã lỏng trong gỗ, cần bắt lại ở vị trí gỗ mới hoặc dùng vít lớn hơn.
Nẹp giữ ván và kính. Các nẹp, đinh ghim giữ ván nền và kính trong khung có còn chắc không. Nẹp lỏng làm ván xê dịch, mặt đá cọ vào khung.
Mặt trong khung chỗ tiếp giáp mặt đá. Có khe hở mới xuất hiện giữa mép khung và mép đá không. Khe tăng lên theo thời gian là ván hoặc khung đang biến dạng.
Dấu hiệu mối mọt. Bột gỗ mịn rơi xuống mép tường hoặc mặt tủ phía dưới tranh, lỗ nhỏ li ti trên khung, tiếng gõ nghe bộp ở một đoạn khung. Thấy thì tháo tranh ra xử lý ngay, mối lan sang tường và đồ gỗ khác rất nhanh.
Ván nền mặt sau. Phẳng hay đã cong, có phồng rộp ở mép không. Ván cong làm lực treo phân bố lệch, khoen một bên chịu nhiều hơn.
Kính. Kính có vết nứt chân chim ở góc không. Vết nứt nhỏ ở góc kính lớn có thể lan dài khi nhiệt độ thay đổi hoặc khi tranh bị chạm mạnh.
Độ cân của tranh trên tường. Tranh tự nghiêng dần về một bên dù không ai chạm là dấu hiệu một điểm treo đang trượt hoặc dây đang giãn lệch.
Lịch kiểm hệ treo nửa năm một lần
Mười lăm phút, hai người, nửa năm một lần, và thêm một lần sau mỗi mùa ẩm hoặc sau khi khoan đục gần bức tường đó.
- Nhấc nhẹ tranh lên một chút. Hai người đứng hai bên, nâng tranh lên vài phân cho dây chùng. Nghe có tiếng lạo xạo của tắc kê, thấy móc nhích theo tay không.
- Kiểm móc tường. Khi dây đã chùng, lắc nhẹ từng móc. Móc phải đứng yên tuyệt đối; nhích dù ít là phải bắt lại.
- Xem dây ở chỗ vắt qua móc. Chỗ dây tì lên móc là chỗ mòn nhanh nhất. Dây cáp có sợi bung, dây dù xơ, đổi màu, cứng giòn thì thay ngay, không đợi tới lần sau.
- Kiểm khoen và vít trên khung. Tháo tranh xuống đặt úp lên bàn lót vải, lắc từng khoen, siết lại vít nếu cần.
- Soát nhanh khung và mặt sau. Theo danh sách ở mục trên: góc khung, nẹp, mối mọt, ván cong, kính nứt.
- Treo lại và cân bằng. Treo lại, dùng thước thuỷ hoặc ứng dụng đo thăng bằng trên điện thoại cân cạnh trên khung.
Nếu tranh đang treo bằng dây dù hoặc dây thừng, lần kiểm đầu tiên là dịp tốt để đổi sang dây cáp thép bọc nhựa đúng tải, hoặc bỏ hẳn dây chuyển sang hai móc trực tiếp hay thanh ngàm vát.
Khi nào nên thay cả hệ treo hoặc gọi thợ?
Có những dấu hiệu cho thấy không nên vá víu nữa. Tranh đã từng tuột khỏi móc một lần, dù chưa rơi hẳn; móc tường đã phải bắt lại nhiều lần ở cùng một vùng khiến tường quanh đó bở; tranh treo trên vách thạch cao mà không ai còn nhớ có bắt vào khung xương hay không; hoặc nhà vừa đổi sang tranh lớn hơn, nặng hơn trên cùng hệ móc cũ.
Với tranh khổ lớn, cách treo đáng tin nhất mà nhiều thợ dùng là thanh ngàm vát. Một thanh gỗ hoặc nhôm cắt vát chéo bắt chắc lên tường bằng nhiều vít dọc chiều dài, một thanh vát ngược bắt lên mặt sau khung; treo tranh là đặt thanh trên vào ngàm thanh dưới. Tải được trải dọc cả chiều dài thanh thay vì dồn vào một hai điểm, tranh tự áp sát tường và khó bị xô lệch. Nhược điểm là phải có tay nghề khi lắp và cần nhấc tranh thẳng lên khi tháo.
Một chi tiết nhỏ mà hữu ích với tranh rất nặng là gờ đỡ chân. Ngoài hệ treo phía trên, thêm hai chốt đỡ nhỏ sát cạnh dưới khung, hoặc để tranh đứng trên mặt tủ, kệ chắc chắn và chỉ dùng móc để giữ không ngả ra. Phần lớn trọng lượng khi đó đi xuống chân chứ không treo lơ lửng.
Gọi thợ có kinh nghiệm treo tranh nặng, hoặc nhờ chính xưởng làm tranh cử người tới lắp, là chi phí nhỏ so với giá trị bức tranh. Nên hỏi họ dùng loại tắc kê, móc nào, chịu tải bao nhiêu theo nhà sản xuất, và xin để lại vài con vít, khoen dự phòng cùng loại để lần sau tự thay được.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá treo một móc hay hai móc thì tốt hơn?
Với tranh nặng, hai móc tách xa nhau tốt hơn một móc. Tải được chia đôi, tranh không bị lệch khi có người chạm, và nếu một điểm có vấn đề thì điểm kia còn giữ tạm.
Có treo tranh đá lên vách thạch cao được không?
Được nếu bắt vào khung xương phía sau hoặc dùng loại tắc kê chuyên cho thạch cao có tải phù hợp. Tranh đá lớn, nặng thì nên gia cố vách hoặc đặt thanh gỗ đỡ phía sau tấm thạch cao từ lúc thi công.
Dây dù treo tranh đá dùng được bao lâu?
Không có con số chung vì tuỳ chất lượng dây, độ ẩm và tải. Dây dù và dây thừng lão hoá dần, nhất là ở chỗ gập qua móc, nên thay sớm khi thấy xơ, đổi màu, cứng. Dây cáp thép bọc nhựa đúng tải bền hơn cho tranh nặng.
Tranh đá tự nghiêng dần là do đâu?
Thường do một điểm treo trượt, dây giãn không đều, vít khoen một bên lỏng, hoặc ván cong làm trọng tâm lệch. Nên tháo xuống kiểm từng chỗ thay vì chỉ chỉnh thẳng lại.
Có nên dùng băng dính hai mặt chịu lực treo tranh đá nhỏ?
Không nên với tranh đá, kể cả khổ nhỏ. Keo dán tường chịu ảnh hưởng của độ ẩm, nhiệt và bề mặt sơn, có thể bong đột ngột. Tranh đá nhỏ nên treo bằng đinh hoặc vít có tắc kê.
Thanh ngàm vát treo tranh là gì?
Đó là cặp thanh cắt vát chéo, một thanh bắt lên tường, một thanh bắt sau khung, khớp vào nhau như cái ngàm. Cách treo này trải tải dọc cả thanh, giữ tranh áp sát tường, rất hợp với tranh đá khổ lớn.
