Tranh đá quý bị ẩm mốc mùa nồm thì việc đầu tiên là tháo tranh khỏi bức tường đang ẩm, đặt úp trên bàn có lót vải ở nơi khô thoáng, để ván nền và khung khô dần, rồi mới lau mốc ở mặt sau. Đá gần như không bị mốc; thứ hút ẩm và mọc mốc là ván nền, khung gỗ, lớp giấy hoặc vải dán lưng, và đôi khi là bề mặt keo.
Người miền Bắc quen với những ngày cuối đông đầu xuân nền nhà đổ mồ hôi, tường loang ướt. Miền Nam thì có những đợt mưa dầm kéo dài nhiều ngày. Một bức tranh đá treo yên trên tường ba bốn năm có khi qua một mùa ẩm là thấy mặt sau lốm đốm trắng xanh. Xử lý đúng thì phần lớn trường hợp không để lại hậu quả gì; xử lý vội, nhất là phơi nắng hay sấy nóng, mới là lúc tranh hỏng thật.
Ẩm đi vào tranh đá từ đâu?
Thạch anh, mã não, mắt hổ, ngọc là những khối khoáng vật đặc, nước mưa hay hơi nồm không làm chúng mục hay đổi màu trong vài tháng. Chỗ yếu của tranh đá nằm phía sau mặt đá. Tranh ghép thường được dựng trên một tấm ván nền: có xưởng dùng gỗ ép, có xưởng dùng ván MDF, có xưởng dùng tấm composite hay tấm nhôm. Ván MDF và gỗ ép là thứ hút ẩm mạnh nhất, hút xong thì phồng, và khi phồng không đều thì kéo theo cả mặt đá bên trên.
Đường đi của hơi ẩm thường là từ tường vào. Mặt sau tranh áp sát bức tường lạnh, hơi nước trong phòng ngưng ở đúng khe hẹp giữa lưng tranh và tường, chỗ không có gió lùa. Đó là lý do tranh treo ở tường ngoài hứng mưa, tường giáp nhà vệ sinh, tường có đường ống nước đi ngầm, tường tầng trệt hút ẩm từ nền bao giờ cũng mốc trước. Cùng một bức tranh, treo sang bức tường giữa nhà khô ráo thì có khi không bao giờ gặp chuyện này.
Đường thứ hai là qua mép khung và khe ghép. Khung gỗ có những mối nối ở góc, hơi ẩm len vào mối nối, gỗ nở, góc khung hở ra. Khe ghép giữa các mảnh đá được trám keo kín thì ổn; tranh nào phần trám khe làm bằng bột đá trộn keo pha loãng, hoặc đã có những đường nứt chân chim li ti, thì hơi ẩm có lối đi xuống tới ván nền ngay từ mặt trước.
Hiểu đường đi của ẩm thì sẽ hiểu vì sao lau mặt trước sạch bóng mà vẫn ngửi thấy mùi mốc khi đứng gần tranh. Phần lớn mọi chuyện xảy ra ở mặt sau, nơi chủ nhà ít khi nhìn tới, cho tới lúc ván đã cong.
Dấu hiệu tranh đá đang bị ẩm, nên xem sớm
Mùi mốc khi ghé sát. Đứng gần mép tranh, nhất là cạnh dưới, mà ngửi thấy mùi ẩm như tủ quần áo lâu không mở là dấu hiệu sớm nhất, thường có trước khi thấy vết mốc.
Mặt tường sau tranh loang màu. Nhấc nhẹ một mép tranh ra khỏi tường, thấy bức tường phía sau đậm màu hơn chỗ xung quanh hoặc có hình chữ nhật mờ của tranh in lên tường là chỗ ấy đang đọng ẩm.
Đốm trắng, xanh, đen ở mặt sau. Tháo tranh xuống, mặt ván phía sau có đốm như phấn trắng hoặc chấm xanh đen, tập trung ở góc dưới và dọc cạnh dưới là mốc đã bắt đầu.
Ván nền hơi gợn, phồng ở mép. Đặt thước thẳng lên lưng tranh hoặc soi đèn nghiêng, thấy mép ván phồng lên, lớp phủ mặt sau bị rộp là ván đã ngậm nước.
Góc khung hở ra. Mối nối ở góc khung tách thành một khe nhỏ hơn bình thường, đặc biệt ở hai góc dưới, cho thấy gỗ khung đã nở do ẩm.
Kính đọng hơi nước ở mặt trong. Với tranh có kính, những buổi sáng nồm thấy một lớp mờ nằm bên trong kính, lau mặt ngoài không hết, là hơi ẩm đã vào khoảng giữa kính và mặt đá.
Đường keo trắng mờ ở một vùng. Một vùng đường ghép trông đục, trắng hơn chỗ khác, thường ở phần dưới của tranh. Một số loại keo khi gặp ẩm lâu bị mờ bề mặt. Vệt này cần xem kỹ trước khi kết luận.
Mảnh đá nhỏ lỏng tay. Ấn rất nhẹ bằng đầu ngón tay đeo găng vào vài mảnh nhỏ ở vùng dưới tranh, thấy mảnh nào hơi lún hay xê dịch là ván phía dưới đã có vấn đề. Đây là dấu hiệu nên đem tranh về xưởng.
Xử lý tranh đá đã có mốc mặt sau
Thứ tự dưới đây dành cho tranh mốc ở mức đốm rải rác, ván chưa cong rõ. Đeo khẩu trang khi làm, vì bào tử mốc bay lên khi lau.
- Tháo tranh xuống và để khô tự nhiên. Đặt úp tranh trên bàn có lót khăn hoặc tấm vải dày, ở phòng khô nhất trong nhà, có quạt đảo nhẹ hoặc máy hút ẩm. Để một đến hai ngày. Không phơi nắng, không sấy nóng.
- Lau tường nơi treo tranh. Trong lúc tranh khô, lau mảng tường phía sau. Nếu tường có mốc, xử lý tường trước, vì treo tranh sạch lên tường mốc thì vài tuần sau lại như cũ.
- Chải mốc khô ở mặt sau. Khi mặt ván đã khô, dùng chổi lông mềm chải các đốm mốc ra, đưa đầu máy hút bụi ở mức yếu đón ngay phía dưới để bào tử không bay khắp phòng.
- Lau lại mặt sau bằng khăn hơi ẩm cồn. Thấm chút cồn y tế vào khăn sạch, vắt thật khô, lau mặt ván sau và mặt trong của khung. Chỉ làm ở mặt sau, không đưa khăn có cồn ra mặt trước, vì cồn có thể làm mờ keo.
- Kiểm lại mặt trước. Lật tranh lên, soi đèn nghiêng xem có mảnh đá lỏng, đường keo đổi màu hay kính đọng hơi. Mặt đá chỉ cần phẩy bụi khô.
- Thêm đệm cách tường trước khi treo lại. Dán bốn miếng đệm cao su hoặc nút nỉ dày ở bốn góc mặt sau khung, để khi treo lên tranh cách tường một khoảng nhỏ, không khí đi được phía sau.
- Theo dõi thêm một mùa. Treo lại, vài tuần sau nhấc nhẹ mép tranh xem tường và lưng tranh. Mốc quay lại nhanh nghĩa là vị trí treo không ổn, nên đổi tường.
Phơi nắng là phản xạ của nhiều nhà, và đó là cách làm hỏng tranh nhanh nhất. Ván ngậm nước gặp nóng thì mặt ngoài khô nhanh, lõi khô chậm, ván cong vênh và kéo bật mảnh đá. Keo gặp nắng gắt có thể ngả vàng. Khô chậm mới là khô an toàn.
Chuẩn bị trước khi mùa nồm về
Chọn tường khô ngay từ đầu. Tránh tường ngoài hứng mưa, tường giáp nhà tắm, bếp, tường có ống nước đi ngầm và tường sát nền ở tầng trệt. Đây là quyết định đỡ được nhiều nhất.
Để tranh cách tường. Đệm cao su ở bốn góc mặt sau khung, hoặc dùng hệ móc treo cho tranh nghiêng ra một chút ở cạnh dưới. Khoảng trống nhỏ phía sau là đường thoát hơi ẩm.
Đóng cửa những ngày nồm. Ngày trời nồm, không khí ngoài trời ẩm hơn trong nhà. Mở cửa cho thoáng là đưa thêm hơi nước vào. Đóng cửa và chạy máy hút ẩm hoặc điều hoà ở chế độ làm khô hiệu quả hơn.
Có một máy hút ẩm cho phòng treo tranh. Với nhà ở vùng nồm nặng, một máy hút ẩm cỡ phòng khách chạy những ngày ẩm giữ được cả tranh, đồ gỗ lẫn sách vở. Mức ẩm vừa phải, không cần khô kiệt.
Gói hút ẩm phía sau tranh. Có thể dán vài gói hạt hút ẩm mỏng vào mặt sau khung, nhớ thay hoặc sấy lại theo hướng dẫn của loại đang dùng. Gói đã no ẩm để lâu không còn tác dụng.
Kiểm mặt sau trước mùa ẩm. Đầu mùa, tháo tranh xem lưng một lần: lớp phủ còn kín không, có đốm cũ không, góc khung có hở không. Thấy sớm thì xử lý nhẹ.
Lau khô kính những sáng nồm. Với tranh có kính, lau khô mặt ngoài kính bằng khăn sợi nhỏ những buổi sáng đọng nước, để nước không chảy xuống tích ở nẹp khung dưới.
Không treo tranh mới vừa đóng khung lên tường ẩm. Tranh mới về, ván và keo còn ổn định dần trong những tuần đầu. Nếu đúng lúc nồm, để tranh ở phòng khô vài hôm rồi hẵng treo.
Khi nào mốc là việc của xưởng, không tự làm nữa?
Có những tình trạng mà lau mặt sau không còn đủ. Ván nền đã cong thấy bằng mắt thường khi đặt tranh lên mặt bàn phẳng, một góc tranh vênh lên; nhiều mảnh đá ở vùng dưới lỏng cùng lúc; mặt sau phồng rộp, sờ vào thấy mềm; hoặc mốc đã đen đặc chứ không còn là đốm rải rác. Ở những mức này, hư hại nằm trong lõi ván, lau bên ngoài chỉ che đi.
Ở xưởng, người thợ sẽ tháo khung, xem ván có còn giữ được không. Có trường hợp ván chỉ cần làm khô có kiểm soát, ép phẳng, phủ lại lớp chống ẩm mặt sau. Có trường hợp phải bóc lớp lưng, gia cố thêm một tấm nền mới phía sau. Trường hợp nặng, mặt đá đã tách khỏi ván ở nhiều vùng, phải gỡ từng mảng và ghép lại, việc này tốn công và nên được báo giá rõ trước khi làm.
Một điều nên hỏi khi đem tranh đi sửa: tấm nền mới dùng vật liệu gì, mặt sau có được phủ chống ẩm không, và nếu đổi khung thì khung mới có xử lý chống mối mọt không. Những câu đó cho thấy người sửa có làm tận gốc hay chỉ dọn mặt ngoài. Khi mua tranh mới, hỏi trước tranh dựng trên loại ván gì cũng là cách tránh chuyện này ngay từ đầu, nhất là với nhà ở vùng ẩm.
Còn lại, phần lớn tranh đá qua một mùa nồm chỉ cần được lấy xuống, để khô, chải sạch mặt sau và treo lại đúng chỗ. Đá thì vẫn là đá; giữ cho cái nền phía sau khô ráo là giữ được bức tranh.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý có bị mốc ở mặt đá không?
Bản thân đá đặc như thạch anh, mã não hầu như không mọc mốc. Mốc thường xuất hiện ở ván nền, khung gỗ và lớp lưng. Nếu thấy vệt trên mặt trước, phần nhiều là trên bề mặt keo hoặc bụi bẩn bám ẩm.
Có nên phơi tranh đá ra nắng cho khô sau mùa nồm?
Không nên. Ván ngậm nước gặp nóng khô không đều nên cong vênh, kéo theo mảnh đá, và keo có thể ngả vàng dưới nắng gắt. Để khô từ từ trong phòng thoáng, có quạt hoặc máy hút ẩm là an toàn hơn.
Dùng cồn lau mốc trên tranh đá có được không?
Chỉ dùng khăn vắt khô có chút cồn cho mặt sau gỗ và mặt trong khung. Không đưa cồn lên mặt trước, vì cồn có thể làm mờ, làm trắng đục keo và lớp phủ bóng.
Kính tranh đá đọng hơi nước bên trong thì làm sao?
Tháo tranh xuống, để khô ở phòng khô thoáng. Nếu sau khi khô kính vẫn có vệt mờ bên trong, cần tháo kính để lau, việc này nên nhờ người quen tay hoặc thợ làm khung vì kính lớn rất dễ nứt.
Treo tranh đá ở tầng trệt nhà phố có sao không?
Được, nhưng nên chọn tường giữa nhà, không phải tường sát nền ẩm hay tường giáp nhà vệ sinh, và kê tranh cách tường bằng đệm ở góc. Mùa ẩm nên nhấc mép tranh kiểm tra thường hơn.
Gói hút ẩm dán sau tranh dùng được bao lâu?
Tuỳ loại và độ ẩm của nhà, có gói no nước chỉ sau vài tuần mùa nồm. Nên chọn loại có hạt đổi màu để biết lúc cần thay, và thay hoặc sấy lại theo hướng dẫn trên bao bì.
