Tranh đá quý treo chỗ có nắng có bị phai màu không?

Tranh đá quý treo chỗ có nắng chiếu thẳng thì có thể phai, nhưng thứ phai không phải lúc nào cũng là đá. Đá tự nhiên bền màu như thạch anh trong, mã não màu tự nhiên, mắt hổ, ngọc gần như không đổi; còn đá nhuộm, một số thạch anh màu như thạch anh tím, và nhất là lớp keo giữa các mảnh đá thì nhạy với tia cực tím và hơi nóng. Tránh nắng chiếu thẳng vào mặt tranh là cách giữ màu chắc nhất.

Khách hay hỏi câu này sau khi thấy bức tranh treo phòng khách vài năm có một vùng nhạt hơn, hoặc đường ghép từ trong suốt chuyển sang vàng mật ong. Xem kỹ thì vùng đó thường nằm đúng chỗ vệt nắng chiều đi qua mỗi ngày. Hiểu cái gì nhạy, cái gì bền thì chọn được chỗ treo, và không phải sống chung với nỗi lo mỗi lần kéo rèm.

Nắng tác động lên tranh đá ở ba tầng khác nhau

Tầng thứ nhất là màu của đá. Phần lớn đá dùng trong tranh có màu do chính cấu trúc và tạp chất bên trong, nên ổn định với ánh sáng. Nhưng có những ngoại lệ được ghi nhận khá rộng: thạch anh tím để dưới nắng mạnh lâu ngày có thể nhạt dần, thạch anh hồng cũng hay được khuyên tránh nắng. Đá nhuộm thì khác hẳn, màu nằm ở chất nhuộm thấm vào khe li ti trong đá, và chất nhuộm thì phai theo ánh sáng như vải nhuộm.

Tầng thứ hai là keo. Các loại keo dùng để gắn và trám khe tranh đá, phổ biến là nhóm keo epoxy, có xu hướng ngả vàng khi gặp tia cực tím lâu ngày. Trên tranh có đường ghép mảnh, vàng một chút khó thấy; trên tranh có mảng trám keo rộng, hoặc tranh dùng nhiều bột đá trộn keo cho phần nền, sự ngả vàng làm cả vùng đổi tông. Nhiều khi khách tưởng đá bị phai, thật ra là keo quanh đá ngả màu.

Tầng thứ ba là nhiệt. Mặt đá tối màu như malachite đậm, đá đen, mắt hổ hấp thụ nắng và nóng lên nhanh. Đá, keo và ván nền giãn nở theo những mức khác nhau, ngày nóng đêm mát lặp lại nhiều tháng là cách tạo ra những đường nứt chân chim trong keo, hoặc làm mảnh đá nhỏ lỏng dần. Tranh treo sau ô cửa kính hướng tây, buổi chiều sờ mặt tranh thấy ấm tay, là đang chịu kiểu tải nhiệt này.

Vì có ba tầng như vậy, câu trả lời cho mỗi bức tranh không giống nhau. Một bức phong cảnh làm chủ yếu bằng thạch anh trong và mã não tự nhiên, ghép khít, ít keo lộ, chịu được ánh sáng gián tiếp nhiều năm mà không đổi. Một bức hoa dùng đá nhuộm màu tươi trên nền bột đá thì nên được che chắn kỹ hơn nhiều.

Vật liệu nào trong tranh đá nhạy với nắng?

Bảng dưới đây tóm mức nhạy của các vật liệu thường gặp trong tranh ghép đá, theo hiểu biết chung về khoáng vật và vật liệu. Từng mẫu đá cụ thể có thể khác, nhất là đá đã qua xử lý.

Đọc bảng sẽ thấy điểm yếu chung nằm ở những thứ không phải đá. Vì vậy một bức tranh tỉ lệ đá thật cao, ít keo lộ mặt thường giữ màu tốt hơn tranh làm nhiều bằng bột đá và đá nhuộm, dù lúc mới mua hai bức có thể tươi như nhau.

Dấu hiệu tranh đã chịu nắng quá nhiều

Một vùng nhạt hơn phần còn lại. Nhìn tổng thể, thấy một dải chéo hoặc một góc tranh nhạt hơn, khớp với hướng nắng vào phòng. Màu nhạt đều trên toàn tranh thì khó thấy, màu nhạt từng vùng thì lộ rõ.

Đường ghép chuyển màu mật ong. Khe keo ban đầu trong hoặc trắng ngà, sau vài năm vàng đậm hơn ở vùng có nắng, trong khi vùng khuất vẫn sáng.

Mảng nền mất độ bóng. Soi đèn nghiêng thấy bề mặt phần nền bột đá hoặc lớp phủ bóng mờ đục, mất độ phản chiếu so với lúc mới.

Đường nứt chân chim trong keo. Những vết rạn mảnh như sợi tóc chạy trong các đường keo rộng, thường gặp ở tranh chịu nắng nóng ngày đêm.

Mặt tranh ấm tay vào buổi chiều. Đặt mu bàn tay lên mặt tranh lúc nắng gắt nhất trong ngày, thấy ấm rõ so với tường bên cạnh là tranh đang hấp thụ nhiệt.

Khung gỗ bạc màu một cạnh. Cạnh khung hướng về phía cửa sổ bạc sơn, nứt chân chim, trong khi cạnh kia vẫn đậm.

Mảnh đá nhỏ lỏng ở vùng nắng. Những mảnh đá nhỏ trong vùng nắng chiếu có dấu hiệu xê dịch khi ấn nhẹ, trong khi vùng khuất thì chắc.

So với mảnh đá thừa cùng lô. Nếu xưởng có gửi kèm vài mảnh đá thừa, cất chúng trong hộp tối rồi thỉnh thoảng đặt cạnh tranh để so. Đây là cách duy nhất thấy được sự phai rất chậm.

Chọn chỗ treo và chắn nắng cho tranh đá

Theo vệt nắng một ngày trọn. Trước khi khoan tường, quan sát mảng tường đó từ sáng tới chiều, ghi lại lúc nào nắng chạm tới. Nắng mùa hè và mùa đông đi những góc khác nhau, nên nếu được thì nhìn cả hai mùa.

Tránh tường đối diện cửa kính lớn hướng tây. Nắng chiều đi sâu vào nhà và mang nhiều nhiệt nhất. Tường đối diện cửa kính hướng tây là vị trí khó nhất cho tranh đá.

Rèm voan hoặc rèm lá điều chỉnh được. Một lớp rèm voan mỏng làm ánh sáng dịu và lan đều, vẫn đủ sáng cho đá lấp lánh mà không còn tia nắng thẳng.

Phim cách nhiệt, lọc tia cực tím cho cửa kính. Dán phim lên cửa sổ là cách che cả phòng chứ không chỉ tranh. Nên hỏi bên thi công thông số lọc tia cực tím của loại phim định dán.

Kính lọc tia cực tím cho mặt tranh. Kính thường chặn một phần tia cực tím nhưng không chặn hết. Tranh quý treo ở phòng sáng có thể cân nhắc kính chuyên lọc tia cực tím, chi phí cao hơn kính thường.

Không đặt tranh ngay trên máy sưởi, sát dàn nóng. Nguồn nhiệt trong nhà như lò sưởi, bếp, đèn sưởi nhà tắm cũng tạo tải nhiệt như nắng.

Đổi chỗ khi không chắc. Tranh treo ở chỗ còn nghi ngờ, theo dõi một mùa nắng. Thấy mặt tranh ấm tay thường xuyên thì đổi tường sớm, đừng đợi thấy phai.

Xoay vòng tranh trưng bày. Nhà có nhiều tranh đá có thể đổi chỗ vài năm một lần, để không bức nào chịu trọn phần nắng của vị trí khó nhất.

Đèn rọi tranh: đủ sáng cho đá lấp lánh mà không nóng

Tranh đá cần ánh sáng để sống. Thạch anh, mã não trong, mắt hổ chỉ thật sự đẹp khi có nguồn sáng đi nghiêng tạo phản chiếu và ánh ánh lên từ bên trong mảnh đá. Vì vậy nhiều nhà đặt đèn rọi phía trên tranh, và chính chỗ này có thể sinh chuyện nếu dùng sai đèn.

Đèn sợi đốt và đèn halogen kiểu cũ toả nhiệt mạnh, đặt gần mặt tranh nhiều giờ mỗi tối thì vùng sát đèn nóng hơn hẳn phần còn lại, keo ở đó mềm ra và ngả màu nhanh hơn. Đèn LED dùng cho tranh toả nhiệt ở mặt trước ít hơn nhiều, là lựa chọn hợp lý hơn. Dù dùng loại nào, đặt đèn đủ xa và rọi nghiêng từ trên xuống, để chùm sáng phủ đều cả mặt tranh chứ không dồn thành một đốm sáng chói ở mép trên.

Màu ánh sáng cũng đáng nghĩ. Ánh sáng vàng ấm làm mã não, mắt hổ, gỗ khung đẹp hơn, nhưng làm thạch anh trắng và lapis lazuli ngả về xám. Ánh sáng trung tính gần ánh sáng ban ngày giữ màu xanh, tím đúng hơn. Tranh có nhiều đá xanh lam, xanh lục nên dùng đèn có màu sáng trung tính, và nên chọn đèn có chỉ số hoàn màu cao để đá không bị ngả màu lạ dưới đèn.

Cuối cùng, đèn không cần bật suốt. Một bộ hẹn giờ đơn giản để đèn tranh chỉ sáng những giờ có người ở phòng khách vừa tiết kiệm, vừa giảm tổng lượng ánh sáng và nhiệt mà tranh phải chịu qua nhiều năm.

Câu hỏi thường gặp

Tranh đá quý có cần tránh ánh sáng hoàn toàn không?

Không cần. Ánh sáng gián tiếp trong phòng không gây hại đáng kể với phần lớn đá tự nhiên. Điều cần tránh là nắng chiếu thẳng nhiều giờ mỗi ngày và nguồn nhiệt đặt sát mặt tranh.

Keo tranh đá đã ngả vàng có làm trắng lại được không?

Keo đã ngả vàng do tia cực tím thường không lau trắng lại được, vì sự đổi màu nằm trong chính lớp keo. Muốn khắc phục phải nhờ xưởng đánh lại bề mặt hoặc thay phần keo lộ, tuỳ mức độ và cấu tạo tranh.

Làm sao biết tranh đá dùng đá nhuộm để tránh nắng kỹ hơn?

Màu quá đều, quá tươi, đặc biệt các màu xanh lá, xanh dương, hồng rực trên mã não là dấu hiệu hay gặp của đá nhuộm. Cách chắc nhất là hỏi thẳng người bán và đề nghị ghi rõ loại đá, có xử lý nhuộm hay không, trong giấy giới thiệu kèm tranh.

Tranh đá có kính thì có cần lo nắng nữa không?

Vẫn cần. Kính thường chặn được một phần tia cực tím nhưng không chặn hết, và không chặn nhiệt; tranh sau kính dưới nắng thẳng vẫn nóng lên. Kính chuyên lọc tia cực tím giúp nhiều hơn, nhưng tránh nắng thẳng vẫn là cách chính.

Treo tranh đá ở hành lang ngoài trời có mái che được không?

Không nên với tranh ghép đá dùng keo và ván gỗ. Hành lang ngoài trời có nắng xiên, mưa tạt, độ ẩm lên xuống mạnh, đúng những thứ làm hỏng keo và ván. Ngoài trời cần loại tranh đá làm riêng cho ngoại thất.