Theo quan niệm ngũ hành, Kim ứng với màu trắng, xám, ánh bạc; Mộc là xanh lục; Thuỷ là đen và xanh lam đậm; Hoả là đỏ, hồng, cam, tím; Thổ là vàng và nâu đất. Trong tranh đá, mỗi nhóm màu có những loại đá tiêu biểu: thạch anh trắng cho Kim, malachite và ngọc xanh cho Mộc, lapis cho Thuỷ, mã não đỏ và thạch anh hồng cho Hoả, đá mắt hổ cho Thổ.
Ngũ hành là một hệ quan niệm cổ dùng năm yếu tố để giải thích sự vận động của vạn vật, và nó sống trong văn hoá Việt qua cách đặt tên, chọn màu, chọn ngày. Đọc nó như một ngôn ngữ biểu tượng thì rất thú vị; đọc nó như định luật vật lý thì dễ thành lo âu không cần thiết. Bài này đi theo hướng thứ nhất: hiểu để chọn màu đá cho vui mắt và yên lòng.
Bảng màu ngũ hành và đá thường gặp trong tranh
Bảng dưới gom theo cách hiểu phổ biến trong dân gian; các trường phái có thể xếp khác nhau ở vài màu biên như vàng kim hay tím.
| Hành | Màu ứng theo quan niệm | Đá thường gặp trong tranh | Hay dùng làm gì trong tranh |
|---|---|---|---|
| Kim | Trắng, xám, ánh bạc | Thạch anh trắng, đá trắng vân xám | Mây, tuyết, cánh hạc, mặt trăng |
| Mộc | Xanh lục các sắc | Malachite, ngọc xanh, đá xanh lục | Lá, cây tùng, đồi núi, ruộng |
| Thuỷ | Đen, xanh lam đậm | Lapis lazuli, các loại đá đen | Sông, biển, bầu trời đêm, bóng núi |
| Hoả | Đỏ, hồng, cam, tím | Mã não đỏ, thạch anh hồng, thạch anh tím | Hoa, mặt trời, cá chép, cánh phượng |
| Thổ | Vàng, nâu, vàng đất | Đá mắt hổ, thạch anh vàng, mã não nâu | Đất, núi đá, mái ngói, lông ngựa |
Một bức tranh đá thật hiếm khi chỉ có một hành: bức sơn thuỷ có Mộc ở cây, Thuỷ ở sông, Kim ở mây, Thổ ở núi đá. Cái người ta gọi là "tranh hợp mệnh" thường là tranh có tông chủ đạo nghiêng về một hai hành, không phải tranh đơn sắc.
Tương sinh và tương khắc: đọc như một vòng tròn
Ngũ hành có hai vòng quan hệ. Vòng tương sinh: Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc, Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim. Vòng tương khắc: Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim. Người xưa mượn hình ảnh tự nhiên để nhớ: nước nuôi cây, cây làm củi cháy thành lửa, lửa để lại tro thành đất, đất chứa quặng kim loại; còn nước dập lửa, lửa nung chảy kim loại, dao rìu chặt cây.
Khi áp vào màu tranh, người ta hay chọn màu của chính hành mình (gọi là bản mệnh) hoặc màu của hành sinh ra mình (tương sinh), và tiết chế màu của hành khắc mình. Ví dụ người mệnh Mộc thích xanh lục là bản mệnh, đen và xanh lam đậm của Thuỷ là tương sinh; còn trắng xám của Kim thì dùng vừa phải.
Chữ "tiết chế" quan trọng hơn chữ "kiêng". Trong một bức tranh, mây trắng, cánh hạc trắng của hành Kim gần như luôn có mặt; bỏ hết thì tranh mất ánh sáng. Ngay trong quan niệm cổ, các hành cũng cần nhau để cân bằng chứ không phải loại trừ nhau hoàn toàn.
Hiểu như vậy thì sẽ thấy vô lý khi có người nói "mệnh Mộc mà treo tranh có mây trắng là xui". Không có văn bản cổ nào bắt một bức tranh phải đơn sắc; chỉ có người bán hàng muốn khách lo để đổi sang mẫu khác.
Đá và màu: những điều thợ biết mà bảng tra không nói
Cùng một màu, mỗi loại đá cho một sắc khác. Xanh lục của malachite có vân đậm nhạt xoáy, xanh của ngọc thì đều và trong hơn; cùng là Mộc nhưng tinh thần tranh khác hẳn.
Lapis lazuli xanh lam đậm, có đốm vàng ánh kim. Đốm vàng đó là pyrite; bức tranh Thuỷ dùng lapis vì thế luôn lấp lánh chút vàng.
Thạch anh trắng không trắng tinh như sơn. Nó trong hoặc đục sữa, bắt sáng, nên mảng Kim trong tranh đá sống động hơn mảng trắng trong tranh vẽ.
Thạch anh tím, thạch anh hồng dễ nhạt màu dưới nắng gắt lâu ngày. Tranh có nhiều Hoả bằng hai loại đá này nên treo tránh nắng chiếu thẳng.
Đá mắt hổ có ánh lụa đổi theo góc nhìn. Mảng Thổ bằng mắt hổ đẹp nhất khi có đèn rọi xiên.
Mã não có vân dải. Thợ dùng vân đó làm sóng nước, lớp núi, cánh hoa; màu đỏ, cam, nâu của mã não trải từ Hoả sang Thổ.
Đá nhuộm có màu "đẹp hơn tự nhiên". Xanh quá tươi, đỏ quá đều là dấu hiệu nên hỏi kỹ; về ngũ hành thì màu nào cũng là màu, nhưng về giá trị thì đá nhuộm khác đá tự nhiên.
Đen thuần trong tranh đá thường từ đá đen đánh bóng. Dùng làm bóng núi, nét viền; một chút đen làm các màu khác rõ hơn.
Phối màu theo ngũ hành mà vẫn đẹp
Cách an toàn là để hành bản mệnh hoặc tương sinh làm tông chủ đạo, chiếm phần lớn bức tranh, còn các hành khác làm điểm nhấn nhỏ. Người mệnh Thuỷ chọn bức biển đêm xanh lam với trăng trắng là vừa bản mệnh vừa tương sinh, lại có điểm sáng đẹp mắt.
Màu tường cũng tham gia vào bức tranh. Tranh tông đỏ Hoả trên tường xanh lục Mộc là cặp tương sinh, đồng thời là cặp màu tương phản mạnh; cần một khoảng viền trung tính như kem, gỗ để hai màu không chói nhau. Nhiều khi lựa chọn đúng ngũ hành mà sai màu sắc thị giác, và mắt người sẽ thấy cái sai thứ hai trước.
Nên nhớ tranh treo cho cả nhà, khách và chính mình nhìn mỗi ngày. Một bức đúng mệnh mà chủ nhà không thích màu thì treo lên vẫn không yên lòng. Ngược lại, bức chủ nhà rất thích có một hành "lệch" một chút, vẫn có thể cân lại bằng khung, viền, màu tường.
Nếu muốn xem các mẫu tranh đá quý được phân theo tông màu để đối chiếu với bảng trên, có thể tham khảo tại VatPham.com.
Hiểu lầm thường gặp về màu và ngũ hành
"Tranh phải toàn một màu hợp mệnh." Không có quy tắc đó; tranh đơn sắc khó đẹp và khó chế tác.
"Màu khắc mệnh mang lại xui." Đây là cách nói gieo lo; trong quan niệm cổ, khắc là một quan hệ cân bằng, không phải lời nguyền.
"Đá màu càng đậm càng tốt." Độ đậm là chuyện thẩm mỹ và giá trị đá, không liên quan ngũ hành.
"Đá nhuộm đúng màu cũng hợp mệnh như đá thật." Về màu thì giống, về chất liệu và giá trị thì khác; người bán phải nói rõ đá nào là nhuộm.
"Mọi trường phái đều xếp màu giống nhau." Một vài màu như vàng kim, tím được xếp khác nhau tuỳ sách; đừng hoang mang khi gặp hai bảng lệch nhau.
"Có màu hợp là có tài lộc." Màu đá không tạo ra tiền; nó tạo cảm giác dễ chịu, và đó đã là lý do đủ để chọn.
"Tranh ngũ hành phải đặt hướng nhất định." Hướng đặt là một lớp quan niệm khác, nên tách riêng với chuyện chọn màu.
Câu hỏi thường gặp
Màu vàng thuộc hành Kim hay hành Thổ?
Theo cách xếp phổ biến, vàng đất, nâu thuộc Thổ; còn vàng ánh kim, bạc, trắng thường xếp vào Kim. Vì có hai sắc vàng nên các bảng tra đôi khi lệch nhau.
Màu tím thuộc hành nào?
Phần lớn cách xếp đưa tím vào nhóm Hoả cùng đỏ, hồng. Thạch anh tím vì thế hay được xem là đá tông Hoả trong tranh.
Tranh đá nhiều màu có hợp phong thuỷ không?
Có. Phần lớn tranh đá vốn nhiều màu; người ta chỉ xét tông chủ đạo của bức tranh nghiêng về hành nào.
Mệnh Mộc có nên treo tranh có màu trắng?
Được, theo hướng tiết chế: để trắng làm điểm nhấn như mây, cánh hạc. Tông chủ đạo là xanh lục hoặc xanh lam đậm thì vẫn được xem là hợp.
Lapis lazuli thuộc hành nào?
Với màu xanh lam đậm, lapis thường được xếp vào nhóm Thuỷ. Những đốm vàng ánh kim trên lapis là pyrite.
Ngũ hành có cơ sở khoa học không?
Ngũ hành là hệ quan niệm triết học cổ, không phải lý thuyết khoa học hiện đại. Dùng nó để chọn màu cho dễ chịu thì được; dùng để lo âu hay đoán vận may thì không nên.
