Nhiều đề tài tranh phong thuỷ gắn với con số nhờ lối chơi chữ đồng âm trong tiếng Hán: ba con dê là "tam dương khai thái", năm con dơi là "ngũ phúc", chín con cá là "cửu ngư" mang ý dư dả và lâu dài, tám con ngựa gợi tích tám con tuấn mã. Hiểu ý nghĩa là đủ để chọn tranh; không cần đếm từng con rồi lo lắng nếu lệch một.
Ở xưởng, chuyện con số là chuyện thật của tay nghề: mỗi con cá trong bức cửu ngư là một cụm hàng chục mảnh đá, mỗi con ngựa trong bức bát mã cần thợ chọn đá cho bờm, cho thân, cho chân riêng. Thêm một con là thêm công, bớt một con là bố cục đổi. Vì vậy con số nên chốt từ lúc phác thảo.
Con số đến từ đâu: lối chơi chữ của người xưa
Phần lớn ý nghĩa con số trong tranh phong thuỷ đến từ tiếng Hán, nơi nhiều chữ đọc gần giống nhau. Chữ "dương" là con dê đọc giống chữ "dương" là ánh dương, nên ba con dê thành "tam dương khai thái", ý mùa xuân mở ra, vận tốt bắt đầu. Chữ "bức" là con dơi đọc gần chữ "phúc", nên năm con dơi là "ngũ phúc".
Con cá cũng vậy: trong tiếng Hán, chữ cá đọc gần với chữ "dư" là dư thừa, còn số chín đọc giống chữ "cửu" là lâu dài. Chín con cá vì thế mang ý dư dả lâu bền. Trong tiếng Việt, những chữ này không còn đồng âm, nên ý nghĩa đến với chúng ta qua sách vở và truyền khẩu chứ không qua tai.
Bát mã, tám con ngựa, thì gắn với tích xưa về tám con tuấn mã quý và với ý "mã đáo thành công". Có nơi còn gắn số tám với chữ "phát" theo cách đọc của người Quảng Đông, nhưng đó là liên tưởng về sau, phổ biến trong buôn bán.
Hiểu gốc như vậy để thấy: ý nghĩa nằm ở hình ảnh và cách gọi tên, không nằm ở phép đếm. Một bức cửu ngư mà bố cục chật, thợ phải chen chín con vào khổ nhỏ, thì đẹp kém bức bảy con thoáng đãng, dù bức sau "lệch số".
Các đề tài gắn với con số thường gặp
Bảng gom những cách gọi phổ biến; một số vùng, một số sách có cách lý giải khác nhau.
| Đề tài | Con số | Ý nghĩa theo quan niệm | Lưu ý khi làm tranh đá |
|---|---|---|---|
| Tam dương khai thái | 3 con dê | Xuân về, vận mới mở | Lông dê trắng hợp thạch anh trắng, đá trắng sữa |
| Ngũ phúc lâm môn | 5 con dơi | Năm điều phúc đến nhà | Dơi thường cách điệu, ít người Việt nhận ra nếu không giải thích |
| Bát mã | 8 con ngựa | Tuấn mã, thành công | Nhiều ngựa trên khổ nhỏ dễ rối; cần khổ ngang dài |
| Cửu ngư quần hội | 9 con cá | Dư dả, lâu bền, sum họp | Cá chép đỏ vàng dùng mã não, thạch anh; nước nền xanh |
| Song hạc, uyên ương | 2 con | Đôi lứa, bền lâu | Hợp phòng ngủ, quà cưới |
| Bách điểu | Rất nhiều chim | Sum vầy, tươi vui | Không cần đúng trăm; tốn nhiều công ghép |
Khi nào nên giữ đúng số, khi nào không cần
Giữ đúng số khi đề tài mang tên con số. Tranh đã gọi là "cửu ngư" mà có bảy con thì người xem biết sẽ hỏi; đặt tên khác hoặc làm đủ.
Không cần câu nệ ở tranh phong cảnh có con vật phụ. Vài con chim trên trời, vài con cá dưới hồ không phải đề tài số.
Giữ đúng số khi tranh làm quà cho người coi trọng. Người nhận am hiểu sẽ đếm; làm đúng để tỏ lòng tôn trọng.
Khổ nhỏ nên chọn đề tài ít con. Song hạc, tam dương hợp khổ nhỏ hơn bát mã, cửu ngư.
Đếm cả con bị che một phần. Thợ giỏi hay để một con khuất sau sóng, sau đá; nói trước với khách để khỏi bị bắt lỗi.
Hỏi xưởng đếm con số trên phác thảo. Ghi số lượng vào hợp đồng nếu quan trọng với mình.
Không ép thêm con vào bố cục đã đẹp. Bố cục chật làm từng con vật kém sắc nét, mất giá trị tranh.
Một vài nhà thích số lẻ, vài nhà thích số chẵn. Không có quy ước chung cho mọi đề tài; theo ý người treo.
Số 4 và những lời kiêng
Một số người kiêng số 4 vì trong tiếng Hán chữ "tứ" đọc gần chữ "tử". Lời kiêng này phổ biến ở người Hoa và lan sang một phần người Việt, nhất là trong buôn bán. Với tranh đá, hiếm có đề tài nào xoay quanh số 4 ngoài bộ tứ bình (bốn mùa, bốn loài hoa), vốn là đề tài đẹp và được ưa chuộng lâu đời.
Bộ tứ bình như mai lan cúc trúc, xuân hạ thu đông, là bốn bức đi với nhau, mang ý bốn mùa tuần hoàn. Không ai xem bộ tứ bình là xui; nó là một chỉnh thể văn hoá riêng. Nếu người nhận kiêng số 4, có thể tặng một bức trong bộ hoặc chọn đề tài khác.
Ngoài số 4, có người kiêng số 13 theo quan niệm phương Tây. Những lời kiêng này nên tôn trọng khi biết người nhận để ý, nhưng không nên dùng để dằn vặt lựa chọn của chính mình.
Còn khi treo nhiều bức tranh trong nhà, số bức không có quy ước phong thuỷ phổ biến nào đáng để lo. Số bức nên theo tường và bố cục.
Con số và tay nghề: điều khách ít để ý
Mỗi con vật thêm vào tranh nghĩa là thêm hàng chục mảnh đá phải chọn màu, cắt, mài cho khớp. Bức cửu ngư đẹp là bức mà chín con cá không con nào giống con nào: con quay đầu, con uốn mình, con lặn sâu. Thợ phải chọn đá đỏ đậm cho con gần, đỏ nhạt hơn cho con xa, đá vàng cho vây.
Bức bát mã thì khó ở chân ngựa. Tám con ngựa có ba mươi hai cái chân, mỗi chân là vài mảnh đá nhỏ dài, dễ vỡ khi mài. Nhìn chân ngựa là biết tay thợ: chân thanh, khớp rõ, không có vệt keo tràn là tranh làm kỹ.
Vì vậy, khi so hai bức cùng đề tài, cùng con số, đừng chỉ đếm. Nhìn gần từng con vật, xem đường ghép, độ bóng, chỗ chuyển màu. Hai bức chín con cá có thể khác nhau rất xa về giá trị.
Nếu đang tìm tranh đá có đề tài con số như cửu ngư, bát mã để treo phòng khách, có thể tham khảo các mẫu ở VatPham.com và nhìn kỹ chi tiết từng con trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tranh cửu ngư có nhất thiết phải đủ 9 con cá?
Nếu tranh mang tên cửu ngư thì nên đủ chín con để đúng tên gọi. Tranh cá chép thông thường thì không cần câu nệ số lượng.
Tam dương khai thái nghĩa là gì?
Đây là lối chơi chữ: chữ dê và chữ ánh dương trong tiếng Hán đọc giống nhau. Ba con dê vì thế mang ý xuân về, vận tốt mở ra.
Vì sao tranh có năm con dơi?
Trong tiếng Hán, chữ dơi đọc gần chữ phúc, nên năm con dơi là ngũ phúc. Đây là đề tài truyền thống, thường được cách điệu nên người Việt ít nhận ra.
Tranh tám con ngựa có ý nghĩa gì?
Bát mã gắn với tích xưa về tám con tuấn mã và ý mã đáo thành công. Tranh này cần khổ ngang dài để tám con ngựa không bị chen chúc.
Có nên tránh tranh có 4 con vật?
Một số người kiêng số 4 vì đọc gần chữ tử trong tiếng Hán. Nếu người treo không để ý chuyện này thì không cần tránh.
Số lượng con vật có ảnh hưởng giá tranh đá không?
Có, vì mỗi con vật là thêm nhiều mảnh đá và giờ công. Giá còn phụ thuộc loại đá, kích thước và độ kỹ khi ghép.
