Bảo quản tranh đá quý đúng cách là chiều theo vật liệu yếu nhất có trên bức tranh, không phải theo viên đá cứng nhất. Thạch anh, mã não, mắt hổ cứng và bền, gần như không sợ nước hay khăn khô; nhưng malachite, lapis lazuli, ngọc lam, đá chứa canxit mềm hơn và nhạy với axit, amoniac, dầu; còn đá nhuộm, keo trám khe và bột đá trộn keo thì nhạy với nắng, nhiệt và dung môi. Một bức tranh thường có đủ các thứ đó nằm cạnh nhau.
Biết bức tranh nhà mình làm từ những gì là bước đầu tiên của bảo quản, và cũng là bước hay bị bỏ qua nhất. Bài này đi qua từng nhóm đá, từng lớp hoàn thiện, có bảng tra để đối chiếu, và cách lập một hồ sơ vật liệu ngắn cho mỗi bức tranh. Thông tin khoáng vật ở đây chỉ dừng ở những điều phổ biến, chắc chắn; với tranh có giá trị lớn, xác định chính xác loại đá và cách xử lý là việc của đơn vị kiểm định.
Vì sao phải bảo quản theo viên đá yếu nhất?
Một bức tranh hoa sen có thể dùng thạch anh hồng cho cánh, mã não xanh cho lá, ngọc cho đài sen, lapis lazuli cho mặt nước, và nền làm bằng bột đá trộn keo. Năm thứ vật liệu, năm mức chịu đựng khác nhau. Khi cầm khăn lau, không ai đổi cách lau theo từng viên đá. Vì vậy cách lau duy nhất an toàn là cách mà vật liệu yếu nhất chịu được.
Người mua tranh lần đầu thường nghĩ đá thì cứng, cứ lau mạnh tay. Đúng với thạch anh, sai với malachite. Độ cứng theo thang Mohs của thạch anh là 7, nghĩa là bụi cát thông thường khó làm xước nó; malachite chỉ khoảng 3,5–4, một hạt cát lẫn trong khăn lau đã đủ để lại vệt xước mảnh trên mặt bóng. Lapis lazuli khoảng 5–5,5, ở giữa hai thái cực.
Độ cứng chỉ là một mặt. Có đá cứng mà giòn ở mép, có đá mềm mà dai. Có đá không ngại nước nhưng kỵ axit, có đá không ngại axit nhẹ nhưng hút dầu. Và có những thứ không phải đá nhưng chiếm diện tích lớn trên tranh: keo, bột đá, lớp phủ bóng. Bảo quản tranh đá thực chất là bảo quản một tổ hợp vật liệu.
Tin tốt là không cần nhớ hết. Chỉ cần biết bức tranh nhà mình có những thứ gì, rồi đối chiếu với bảng dưới đây, sẽ biết điều gì nên tránh.
Bảng tra nhanh: đá và vật liệu trong tranh chịu được gì
Độ cứng theo thang Mohs là giá trị tham khảo phổ biến; từng mẫu đá có thể chênh lệch. Các cột nhạy cảm cho biết điều nên tránh khi bảo quản.
| Vật liệu | Độ cứng Mohs (tham khảo) | Nhạy với | Lưu ý khi bảo quản |
|---|---|---|---|
| Thạch anh (trong, trắng, tím, hồng, khói) | 7 | Va đập ở mép; thạch anh tím, hồng nhạy nắng mạnh kéo dài | Bền với lau khô, nước; tránh nắng thẳng với loại có màu |
| Mã não, canxedon | khoảng 6,5–7 | Màu nhuộm (nếu có) phai theo ánh sáng | Bền; hỏi rõ có nhuộm không |
| Mắt hổ | khoảng 7 | Va đập ở mép | Bền; giữ bóng bằng phẩy khô |
| Ngọc (nephrite, jadeite) | khoảng 6–7 | Ngọc đã tẩy, bơm nhựa nhạy dung môi, nhiệt | Dai, khó vỡ; tránh dung môi |
| Lapis lazuli | khoảng 5–5,5 | Axit, chất tẩy, áp lực, đôi khi được phủ sáp hoặc nhuộm | Lau khô, không dùng nước lau kính, giấm |
| Malachite | khoảng 3,5–4 | Axit, amoniac, nhiệt, xước | Phẩy chổi mềm, khăn thật sạch, tránh mọi chất tẩy |
| Ngọc lam (turquoise) | khoảng 5–6 | Xốp: hút dầu, mồ hôi, mỹ phẩm; đổi màu | Không chạm tay trần, không dầu, không nước |
| Đá chứa canxit, cẩm thạch | khoảng 3 | Axit cực mạnh: giấm, chanh làm mất bóng ngay | Tuyệt đối không chất có tính axit |
| Xà cừ, vỏ trai (nếu có) | khoảng 3–4 | Axit, khô nóng, chất tẩy | Lau khô nhẹ, tránh nóng |
| Keo epoxy, keo trám khe | (không áp dụng) | Tia cực tím (ngả vàng), dung môi, cồn, nhiệt | Tránh nắng thẳng, không cồn, không dung môi |
| Bột đá trộn keo | (không áp dụng) | Như keo, mặt dễ mờ, dễ xước | Lau khô nhẹ, tránh nắng |
Đọc bảng sẽ thấy một quy tắc chung cho mọi bức tranh: khô là an toàn nhất, nước là ngoại lệ, hoá chất gần như không bao giờ. Những khác biệt giữa các loại đá chủ yếu quyết định mức tránh nắng và mức nhẹ tay khi lau.
Nhóm đá cứng: thạch anh, mã não, mắt hổ, ngọc
Đây là nhóm làm nên phần lớn diện tích của nhiều bức tranh đá, và cũng là nhóm dễ chịu nhất khi bảo quản. Chúng không sợ nước, không sợ khăn khô, khó xước bởi bụi thông thường. Một vết bẩn trên mặt thạch anh lau đi là sạch, không để lại dấu.
Điểm yếu của nhóm này nằm ở mép và ở cách chúng được xử lý. Thạch anh và mã não cứng nhưng giòn, mép mài vát mỏng có thể mẻ khi bị vật cứng va vào hoặc khi khăn mắc rồi giật mạnh. Đó là lý do phẩy chổi theo chiều đường ghép thay vì chà ngang. Với thạch anh tím và thạch anh hồng, điểm cần nhớ thêm là màu có thể nhạt khi chịu nắng mạnh kéo dài.
Mã não là loại đá hay được nhuộm nhất trong tranh, vì nó xốp li ti, ăn màu tốt và cho ra những màu rực mà tự nhiên ít có. Mã não nhuộm vẫn là đá thật, nhưng màu là màu nhuộm, và màu nhuộm phai theo ánh sáng. Với tranh dùng nhiều mã não màu xanh lá, xanh dương, hồng tím rực, nên hỏi rõ và xếp tranh vào nhóm cần tránh nắng kỹ.
Ngọc thì dai, khó vỡ hơn thạch anh. Nhưng trên thị trường có những loại ngọc đã qua tẩy và bơm nhựa để tăng độ trong, độ xanh. Lớp nhựa đó nhạy với dung môi và nhiệt như mọi loại nhựa. Nếu không biết ngọc trong tranh có qua xử lý hay không, cứ bảo quản như thể nó đã qua xử lý: không cồn, không dung môi, không nguồn nhiệt gần.
Nhóm đá mềm và nhạy hoá chất: malachite, lapis, ngọc lam, canxit
Malachite là loại đá đẹp nhất mà cũng dễ tổn thương nhất trong tranh. Màu xanh lục với những vân đậm nhạt uốn lượn làm nên mặt nước, lá cây, núi rừng rất sống động. Nhưng malachite là một khoáng vật đồng, độ cứng thấp, phản ứng với axit và không chịu được amoniac, nhiệt cao. Một lần lau bằng nước lau kính có amoniac, hoặc bằng khăn từng nhúng giấm, đủ làm mặt malachite mất bóng, sờ thấy nhám.
Lapis lazuli cho màu xanh lam sâu, thường có những đốm vàng ánh kim của pyrite và vệt trắng của canxit. Chính phần canxit đó làm lapis nhạy với axit. Lapis trên thị trường đôi khi được phủ sáp, tẩm dầu hoặc nhuộm để màu đậm đều hơn; những lớp xử lý đó nhạy với dung môi và nhiệt. Cách an toàn với lapis là lau khô và không đưa chất tẩy rửa nào lên mặt đá.
Ngọc lam là đá xốp. Nó hút dầu từ da tay, mồ hôi, kem dưỡng, khói dầu mỡ, và màu có thể đổi dần theo những thứ nó hút vào. Ngọc lam trên thị trường nhiều khi đã được ổn định bằng nhựa để bớt xốp, nhưng vẫn nên đối xử như đá xốp: không chạm tay trần, không lau ẩm, không bao giờ thoa dầu.
Đá chứa canxit như cẩm thạch, và xà cừ nếu có trong tranh, nhạy với axit hơn tất cả. Giấm, nước chanh, nhiều loại nước tẩy cặn có tính axit làm mặt bóng của chúng mờ đi gần như ngay lập tức. Với những bức tranh có các vật liệu này, mọi mẹo lau dân gian dùng giấm, chanh đều phải loại bỏ hoàn toàn.
Cách lau chung cho cả nhóm vẫn là cách trong bài lau bụi tranh đá đúng cách: chổi lông mềm, bóng thổi bụi, khăn sợi nhỏ thật sạch, không nước, không hoá chất. Điểm khác là với nhóm này, sự sạch sẽ của khăn quan trọng hơn: một hạt cát lẫn trong khăn có thể không làm gì thạch anh nhưng để vệt xước trên malachite.
Lớp hoàn thiện và phần không phải đá
Keo gắn và keo trám khe. Phần lớn tranh dùng nhóm keo epoxy. Keo cứng, bám tốt nhưng ngả vàng dưới tia cực tím lâu ngày, mềm ra khi quá nóng, và có thể bị mờ, trắng đục khi gặp cồn, dung môi.
Bột đá trộn keo. Dùng làm nền hoặc lấp những vùng chi tiết nhỏ. Về bảo quản, nó cư xử giống keo hơn giống đá: nhạy nắng, nhạy dung môi, mặt dễ mờ, dễ xước.
Lớp phủ bóng bề mặt. Nhiều tranh được phủ một lớp bảo vệ trong suốt. Lớp này giữ độ bóng đều nhưng mòn dần nếu lau mạnh và hỏng nhanh với dung môi. Hỏi nơi bán tranh có lớp phủ không và là loại gì.
Ván nền. Gỗ ép, MDF, composite hay tấm nhôm. Gỗ ép và MDF nhạy ẩm nhất, phồng và cong khi ngậm nước. Đây là lý do chuyện ẩm luôn được nhắc trong bảo quản tranh đá.
Khung gỗ. Co ngót theo mùa, có thể bị mối mọt. Mối ghép góc là điểm yếu.
Khung kim loại. Không sợ mối, ít co ngót, nhưng gỉ và ăn mòn ở nơi ẩm, gần biển. Phụ kiện treo bằng kim loại cũng vậy.
Kính. Chặn bụi, chặn tay chạm, nhưng có thể đọng hơi nước bên trong, cách xử lý có trong bài kính tranh đá bị mờ, đọng hơi nước.
Lớp giấy, vải dán lưng. Giữ bụi và ẩm khỏi lọt vào, nhưng chính nó mốc trước tiên khi tường ẩm. Thấy rách, bong thì dán lại.
Lập hồ sơ vật liệu cho bức tranh nhà mình
Mười lăm phút một lần duy nhất, dùng được suốt đời bức tranh.
- Hỏi nơi bán. Đề nghị ghi rõ các loại đá chính, đá nào tự nhiên, đá nào đã qua xử lý như nhuộm, phủ sáp, bơm nhựa, ổn định nhựa; loại keo, có lớp phủ không; ván nền và khung bằng gì.
- Đối chiếu với bảng tra. Đánh dấu những vật liệu thuộc nhóm nhạy: malachite, lapis, ngọc lam, canxit, xà cừ, đá nhuộm, bột đá trộn keo.
- Xác định vật liệu yếu nhất. Đó là vật liệu quyết định cách lau và mức tránh nắng cho cả bức. Ghi nó lên đầu hồ sơ.
- Ghi ba điều cấm cho bức tranh. Ví dụ: không nước lau kính, không giấm, không nắng thẳng. Ngắn để ai trong nhà cũng nhớ được.
- Dán bản tóm tắt sau khung. Một mảnh giấy nhỏ dán ở mặt sau: loại đá yếu nhất, ba điều cấm, liên hệ nơi bán. Người giúp việc, người dọn nhà, người thừa kế bức tranh sau này đều đọc được.
- Lưu bản đầy đủ cùng ảnh chụp. Bản đầy đủ để cùng sổ theo dõi và ảnh chụp hằng năm.
- Cập nhật sau mỗi lần sửa. Xưởng thay viên đá nào, dùng keo gì, phủ lại lớp gì thì ghi thêm.
Nếu nơi bán không trả lời được tranh làm bằng đá gì, hoặc trả lời chung chung "toàn đá quý thiên nhiên", đó cũng là một thông tin: nên bảo quản bức tranh theo mức thận trọng cao nhất, như thể nó có đủ cả nhóm đá mềm, đá nhuộm và nhiều bột đá.
Sai lầm thường gặp, theo từng loại vật liệu
Lau malachite bằng nước lau kính. Amoniac trong nhiều loại nước lau kính làm mặt malachite mất bóng. Tranh có kính thì xịt lên khăn, lau kính, tránh xa mép kính.
Dùng giấm, chanh lau vết ố. Mẹo nhà bếp này phá mặt bóng của đá chứa canxit, lapis, malachite, xà cừ chỉ trong một lần.
Thoa dầu cho ngọc lam và đá xốp bóng lên. Dầu thấm vào đá xốp, đổi màu, không rút ra được.
Dùng cồn lau keo bị ố. Cồn làm keo mờ, trắng đục. Vết ố trên keo thường là bụi hoặc đã ngả màu bên trong, không lau ra được bằng cồn.
Treo tranh mã não nhuộm đối diện cửa kính. Màu nhuộm phai dần theo ánh sáng, vùng nắng nhạt trước.
Coi tranh bột đá như tranh đá nguyên khối. Bột đá trộn keo có bề mặt là keo, chịu nắng và dung môi như keo. Cách lau và tránh nắng phải theo keo.
Dùng khăn lau bếp lau tranh. Khăn có dầu, có cặn chất tẩy, có hạt cứng. Malachite, lapis xước trước tiên.
Cho rằng đá cứng thì lau mạnh được. Đá cứng nhưng mép giòn, và keo bên cạnh thì không cứng.
Ba tình huống cụ thể
Một gia đình có bức tranh phong cảnh núi rừng làm chủ yếu bằng malachite. Người giúp việc mới, quen lau kính và gương bằng bình xịt đa năng, thấy tranh không có kính nên xịt thẳng lên mặt đá rồi lau. Vài ngày sau, chủ nhà thấy cả mảng rừng mất độ bóng, sờ vào nhám tay. Không có cách lau lại; phải nhờ xưởng đánh bóng lại bề mặt. Một mảnh giấy dán sau khung ghi "không xịt gì lên mặt tranh" đã có thể tránh chuyện này.
Một văn phòng treo tranh hoa sen có nhiều ngọc lam làm nhụy và chi tiết điểm nhấn, ngay cạnh lối đi. Nhân viên đi qua hay chạm tay vào những viên ngọc lam nổi lên vì thích cảm giác mát của đá. Sau một năm, những viên ở tầm tay sậm màu hơn hẳn những viên ở cao. Ngọc lam đã hút dầu từ tay. Dời tranh lên cao hơn tầm tay, hoặc lắp kính, là cách xử lý; những viên đã đổi màu thì khó trở lại như cũ.
Một bức tranh mã đáo thành công tặng khai trương, nền làm bằng bột đá trộn keo màu kem, ngựa làm bằng mã não nhuộm nâu đỏ, treo ở sảnh cửa hàng có vách kính. Hai năm sau, nền ngả vàng, ngựa nhạt màu, cả bức như phủ một lớp bụi vàng dù vừa lau. Đá không hỏng, nhưng hai thứ nhạy nắng nhất trên tranh đã chịu trọn ánh nắng. Chi tiết về tác động của nắng có trong bài tranh đá treo chỗ có nắng có phai màu không.
Khi nào cần đơn vị kiểm định hoặc xưởng chế tác?
Có hai loại câu hỏi mà bảo quản tại nhà không tự trả lời được. Loại thứ nhất là câu hỏi về vật liệu: viên đá xanh này là malachite thật hay đá khác, mã não này có nhuộm không, ngọc này có qua tẩy và bơm nhựa không. Với tranh có giá trị lớn, hoặc khi hồ sơ từ nơi bán không rõ ràng, đơn vị kiểm định đá quý uy tín là nơi trả lời. Thường họ cần mẫu đá để kiểm, nên những mảnh đá thừa của bức tranh rất có ích.
Loại thứ hai là câu hỏi về sửa chữa: mặt malachite đã mất bóng có đánh lại được không, keo ngả vàng có thay được không, ngọc lam đã đổi màu có thay viên được không. Đây là việc của xưởng chế tác có kinh nghiệm với tranh đá. Nên hỏi họ sẽ dùng vật liệu gì, có ảnh hưởng tới những vùng xung quanh không, và đề nghị báo giá sau khi xem trực tiếp.
Nói thẳng một điều: không có cách nào tự xác định chắc chắn loại đá hay mức xử lý chỉ bằng mắt ở nhà. Những dấu hiệu quan sát như màu quá đều, quá rực có thể gợi ý, nhưng không đủ để kết luận. Khi giá trị bức tranh lớn, hãy để người có thiết bị và chuyên môn trả lời, và đừng để những nghi ngờ chưa kiểm chứng dẫn tới việc tự xử lý mạnh tay.
Còn lại, với phần lớn các gia đình, một hồ sơ vật liệu ngắn, một mảnh giấy dán sau khung và thói quen lau khô là đủ để bức tranh đi cùng nhà mình nhiều năm. Khi có chuyện viên đá bong hay lỏng, cách xử lý ban đầu có trong bài viên đá bong khỏi tranh ghép đá.
Câu hỏi thường gặp
Loại đá nào trong tranh ghép dễ hỏng nhất khi lau?
Malachite, đá chứa canxit và xà cừ thường dễ tổn thương nhất vì mềm và nhạy axit, hoá chất. Ngọc lam thì nhạy với dầu và mồ hôi. Tranh có những vật liệu này chỉ nên phẩy bụi khô và lau bằng khăn thật sạch.
Làm sao biết tranh đá của mình có malachite hay lapis?
Malachite thường có màu xanh lục với những vân đậm nhạt uốn cong, lapis lazuli có màu xanh lam sâu, hay có đốm vàng ánh kim. Nhưng nhìn bằng mắt chỉ là gợi ý; cách chắc nhất là hỏi nơi bán và đề nghị ghi rõ trong giấy tờ kèm tranh.
Đá nhuộm trong tranh có phải là đá giả không?
Không hẳn. Đá nhuộm có thể vẫn là đá tự nhiên, ví dụ mã não, chỉ là màu đã được thêm vào. Điều cần biết là màu nhuộm kém bền với ánh sáng hơn màu tự nhiên, nên tranh dùng đá nhuộm cần tránh nắng kỹ hơn.
Tranh làm bằng bột đá trộn keo bảo quản khác gì tranh đá nguyên mảnh?
Bề mặt bột đá trộn keo cư xử giống keo: nhạy nắng, nhạy dung môi, dễ mờ và xước hơn. Cần tránh nắng thẳng kỹ hơn và lau nhẹ tay hơn so với tranh ghép từ mảnh đá nguyên khối.
Có loại dung dịch chuyên dụng nào lau được mọi loại đá trong tranh không?
Không có dung dịch nào an toàn cho mọi loại đá, keo và lớp phủ cùng lúc. Lau khô là cách an toàn chung; khi cần làm sạch sâu, nên nhờ xưởng biết rõ vật liệu của bức tranh.
Có nên mang tranh đá đi kiểm định không?
Với tranh có giá trị lớn hoặc khi cần biết chắc loại đá, mức xử lý để bảo quản và định giá, nên mang mẫu đá thừa hoặc tranh tới đơn vị kiểm định đá quý uy tín. Với tranh trang trí thông thường, hồ sơ từ nơi bán thường là đủ.
