Không nên mua tranh đá quý để đầu tư hay tích sản. Tranh đá khó bán lại, không có giá tham chiếu chung, đá đã gắn keo không tách ra bán theo giá đá, và phần lớn số tiền trả cho tay nghề, khung, vận chuyển không quay lại khi bán. Hãy mua tranh đá vì thích ngắm, vì ý nghĩa với gia đình, không vì kỳ vọng sinh lời.
Người viết nói điều này từ phía người làm tranh, tức là phía có lợi nếu khách tin tranh đá là tài sản. Nhưng trong nhiều năm đứng ở xưởng, chuyện buồn nhất không phải khách chê tranh xấu, mà là khách mua tranh với một khoản tiền lớn vì nghe ai đó nói “vài năm nữa giá gấp đôi”, rồi tới lúc cần tiền mới biết không ai mua lại với giá ấy.
Bài này giải thích vì sao tranh đá không hợp vai tài sản đầu tư, những lời mời gọi thường gặp và cách nhận ra, hai tình huống có thật trong nghề, và nếu vẫn muốn mua một bức tranh giá trị lớn thì nên tự bảo vệ thế nào.
Vì sao tranh đá không phải kênh tích sản
Một thứ muốn làm tài sản tích luỹ cần ít nhất ba điều: có người sẵn sàng mua lại khi mình cần bán, có cách định giá mà hai bên cùng chấp nhận, và chi phí giữ nó không ăn mòn giá trị. Tranh đá thiếu cả ba.
Về người mua lại: tranh đá là hàng theo khẩu vị, theo khổ tường, theo đề tài. Người mua sau phải vừa thích bức tranh, vừa có chỗ treo, vừa tin vào vật liệu. Tập người như vậy rất hẹp, và họ luôn có lựa chọn mua tranh mới đúng ý hơn. Chi tiết về các kênh bán lại và vì sao giá thường thấp đã có trong bài tranh đá quý mua rồi có bán lại được không.
Về định giá: không có bảng giá tranh đá cũ như bảng giá vàng mỗi sáng. Mỗi bức một vật liệu, một tay nghề, một tình trạng. Người mua sau không có cách nhanh để biết bức tranh làm bằng gì, nên họ trả giá theo mức rủi ro họ phải gánh, tức là thấp.
Về chi phí giữ: tranh chiếm tường, cần tránh nắng, tránh ẩm, cần lau chùi, có thể bong đá sau vài mùa ẩm. Mỗi lần chuyển nhà là một lần rủi ro vỡ kính, sứt mép. Những chi phí và rủi ro này không lớn với người treo để ngắm, nhưng rất đáng kể nếu coi bức tranh là khoản tiền đang cất.
Tranh đá quý so với một tài sản có thị trường niêm yết
So sánh này không nhằm khuyên mua tài sản nào, chỉ để thấy vì sao tranh đá khác về bản chất. Mọi quyết định tài chính nên tự tính kỹ hoặc hỏi người tư vấn độc lập.
| Tiêu chí | Tranh đá quý trang trí | Tài sản có giá niêm yết công khai |
|---|---|---|
| Giá tham chiếu | Không có, mỗi bức một giá | Có giá công bố, ai cũng tra được |
| Bán lại | Phải tự tìm người mua hợp khẩu vị | Có nơi mua lại thường xuyên |
| Chênh lệch mua – bán | Rất lớn, phần công và khung gần như mất | Có chênh nhưng được công bố |
| Chứng minh chất lượng | Khó, cần giấy tờ và có khi kiểm định | Thường có tiêu chuẩn chung |
| Chia nhỏ khi cần tiền | Không thể | Thường có thể |
| Chi phí giữ | Chỗ treo, bảo quản, rủi ro vỡ khi chuyển nhà | Tuỳ loại |
| Giá trị tinh thần | Cao nếu mình thích, gắn với gia đình | Thường không có |
Dòng cuối là chỗ tranh đá thắng rõ ràng. Đó cũng là lý do đúng để mua tranh đá.
Những lời mời gọi “tranh đá đầu tư” thường gặp
“Đá quý chỉ có tăng, không có giảm.” Đá trong tranh đã cắt nhỏ, gắn keo, không bán lại theo giá đá rời; chưa kể đá rời cũng có lúc lên lúc xuống.
“Vài năm nữa giá gấp đôi.” Không ai có căn cứ cho lời hứa này. Người nói thường không phải người sẽ mua lại.
“Phiên bản giới hạn, đánh số.” Giới hạn số lượng không tự tạo ra người mua lại. Cần hỏi ai đã từng mua lại bản cũ với giá cao hơn.
“Có cam kết mua lại.” Cần đọc kỹ ai cam kết, giá nào, điều kiện gì, và bên cam kết có còn tồn tại khi mình cần bán.
“Tranh của nghệ nhân nổi tiếng.” Tên tuổi phải kiểm chứng được; ngay cả khi đúng, giá trị tác phẩm thủ công vẫn khó bán lại.
“Đá năng lượng, chiêu tài lộc.” Đây là quan niệm văn hoá, không phải giá trị tài chính. Không ai đo được phần “tài lộc” để cộng vào giá.
“Hội nhóm sưu tầm đang săn.” Một nhóm người cùng mua với nhau không phải thị trường. Hỏi xem có ai bán ra thành công chưa.
“Giấy chứng nhận giá trị kèm theo.” Giấy do chính bên bán in ra không phải kiểm định độc lập.
“Chỉ còn hôm nay.” Giục quyết nhanh là dấu hiệu để chậm lại, nhất là với số tiền lớn.
Cam kết mua lại: đọc gì trước khi tin
Cam kết mua lại là lời mời gọi khiến nhiều người yên tâm nhất, nên cũng là chỗ cần tỉnh táo nhất. Một cam kết có giá trị phải trả lời rõ: ai cam kết, là cá nhân hay doanh nghiệp; mua lại với giá bao nhiêu hoặc tính theo công thức nào; trong thời hạn nào; điều kiện về tình trạng tranh ra sao; và nếu bên cam kết không thực hiện thì mình làm gì.
Lời hứa miệng, tin nhắn chung chung kiểu “anh cần bán thì em lấy lại” gần như không có giá trị khi tới lúc cần. Ngay cả văn bản cũng chỉ có ý nghĩa nếu bên cam kết còn tồn tại và còn khả năng chi trả. Một cửa hàng nhỏ có thể đóng cửa, đổi chủ, chuyển đi.
Nếu cam kết mua lại với giá cao hơn giá bán, kèm lãi theo thời gian, thì đó không còn là chuyện mua bán tranh nữa mà mang dáng dấp của huy động vốn. Đây là lúc nên dừng lại, hỏi luật sư, và cân nhắc rất kỹ trước khi xuống tiền. Món hàng bị dùng làm vỏ cho một lời hứa sinh lời thì rủi ro nằm ở lời hứa, không nằm ở bức tranh.
Cách an toàn nhất: coi như không có cam kết mua lại khi quyết định mua. Nếu không có nó mà mình vẫn muốn bức tranh ở mức giá đó, hãy mua. Nếu chỉ vì có nó mà mới mua, hãy thôi.
Phong thuỷ “chiêu tài” không phải là lợi nhuận
Nhiều bức tranh đá được bán kèm câu chuyện phong thuỷ: thuận buồm xuôi gió cho người làm ăn, mã đáo thành công cho người mới khởi nghiệp, cửu ngư quần hội cho sự sung túc. Những ý nghĩa ấy là một phần đẹp của văn hoá treo tranh, giúp người treo thấy vui lòng, có thêm động lực, và là lý do chính đáng để chọn một đề tài.
Nhưng ý nghĩa văn hoá không phải là lợi nhuận đo được. Không có căn cứ khoa học nào cho thấy một loại đá hay một đề tài tranh làm tăng thu nhập của người treo. Khi người bán dùng phong thuỷ như một lời hứa tài chính, kiểu “treo bức này doanh thu sẽ tăng”, thì họ đang bán một thứ không thể kiểm chứng với giá của một thứ có thật.
Cũng không nên lo kiểu “chọn sai đề tài, sai màu đá là xui”. Tranh treo để mình nhìn thấy dễ chịu, đó là điều quan trọng nhất. Chọn theo phong thuỷ cho vui mắt và yên lòng thì tốt; trả thêm nhiều tiền vì sợ xui thì không cần.
Đá cũng vậy. Những lời về “năng lượng của đá” là quan niệm văn hoá, không phải tính chất khoáng vật đã được chứng minh. Giá trị vật chất của đá nằm ở loại khoáng vật, màu, vân, độ sạch, và những thứ đó mới nên quyết định giá; chi tiết về độ hiếm thật của các loại đá có trong bài đá trong tranh ghép có hiếm không.
Hai tình huống trong nghề
Tình huống thứ nhất: một người mua một bức tranh đá khổ lớn với khoản tiền đáng kể, được giới thiệu là “đá quý hiếm, giữ giá, có thể bán lại”. Vài năm sau gia đình cần tiền, mang tranh đi hỏi. Nơi bán cũ đã đổi địa điểm, các cửa hàng khác trả giá chỉ bằng một phần nhỏ, lý do chung là không biết chắc vật liệu và không có khách cho khổ tranh đó. Bức tranh vẫn đẹp, vẫn treo được, nhưng vai “tài sản dự phòng” mà người bán gán cho nó chưa bao giờ có thật.
Tình huống thứ hai: một cặp vợ chồng muốn mua tranh đá treo phòng khách mới, ngân sách rõ ràng. Họ đi xem nhiều nơi, chọn một bức phong cảnh làm kỹ, hỏi rõ vật liệu theo vùng, lấy phiếu mô tả và hoá đơn. Người bán có gợi ý một bức khác đắt hơn nhiều vì “đá hiếm, sau này lên giá”; họ từ chối vì không thích đề tài. Nhiều năm sau bức tranh vẫn treo, được khách tới nhà khen, và họ chưa từng nghĩ tới việc bán.
Khác biệt giữa hai chuyện không nằm ở bức tranh, mà ở lý do mua. Người thứ nhất mua một lời hứa; người thứ hai mua một bức tranh.
Người viết kể hai chuyện này không để nói người bán nào cũng xấu. Phần lớn người làm tranh đá muốn khách hài lòng. Nhưng lời mời gọi đầu tư rất dễ nói, và người nghe là người phải tự gánh hậu quả.
Nếu vẫn muốn mua một bức tranh đá giá trị lớn
Mua tranh đắt không có gì sai nếu mua vì đúng lý do và có giấy tờ rõ ràng. Các bước tự bảo vệ:
- Đặt ngân sách bằng số tiền mình sẵn sàng tiêu. Không phải số tiền mình định “cất” vào tranh. Nếu mất hết giá trị bán lại mà vẫn thấy ổn, đó là mức hợp lý.
- Hỏi vật liệu theo từng vùng. Vùng nào đá gì, nguyên mảnh hay hạt, có nhuộm, có ép không; tham khảo cách hỏi ở bài tỷ lệ đá thật trong tranh ghép.
- Xem tay nghề tận mắt. Đường ghép, mép mảnh nhỏ, độ phẳng, mặt sau.
- Đề nghị kiểm định nếu giá dựa vào tên đá. Gửi mẫu cùng lô tới đơn vị kiểm định đá quý uy tín, thống nhất trước ai chịu chi phí.
- Lấy hoá đơn và phiếu mô tả. Ghi rõ vật liệu, khổ, kỹ thuật, nơi làm.
- Bỏ qua mọi lời hứa sinh lời. Không tính khả năng tăng giá vào quyết định mua.
- Ngủ một đêm trước khi trả tiền. Bức tranh tốt hôm nay vẫn tốt ngày mai; lời “chỉ còn hôm nay” không phải lý do.
Sai lầm hay gặp
Coi giá mua là giá trị. Giá trị bán lại thường chỉ là một phần nhỏ giá mua.
Tin vào giấy chứng nhận do bên bán tự cấp. Không phải kiểm định độc lập.
Mua tranh khổ lớn vì “đá nhiều thì giá trị nhiều”. Giá trị tranh không tính theo cân đá.
Dùng tiền dự phòng, tiền vay để mua. Tranh đá không chuyển lại thành tiền mặt khi cần.
Mua nhiều bức để “đa dạng hoá”. Càng nhiều tranh càng khó bán, càng tốn chỗ và công giữ.
Nghe theo hội nhóm. Một nhóm người cùng mua không chứng minh có thị trường.
Không giữ giấy tờ. Ngay cả khi muốn tặng lại hay bán, giấy tờ là thứ duy nhất giúp người sau tin.
Ngại hỏi vì sợ mất lòng. Người bán tử tế không phật lòng vì câu hỏi về vật liệu.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?
Khi định bỏ một khoản tiền lớn. Hỏi người tư vấn tài chính độc lập, không phải người bán tranh, xem khoản chi ấy có hợp kế hoạch tài chính gia đình.
Khi có hợp đồng cam kết mua lại hoặc cam kết lợi nhuận. Nhờ luật sư đọc hợp đồng trước khi ký.
Khi giá dựa vào tên loại đá. Kiểm định mẫu tại đơn vị kiểm định đá quý có uy tín.
Khi được mời góp tiền theo nhóm để mua tranh “sinh lời”. Dừng lại và hỏi luật sư; nếu có dấu hiệu lừa đảo, liên hệ cơ quan chức năng.
Khi tranh là di sản gia đình cần phân chia. Hỏi luật sư về thừa kế; giá trị tranh có thể cần định giá độc lập.
Khi cần bảo hiểm cho tranh giá trị lớn. Hỏi công ty bảo hiểm về hồ sơ cần có trước khi mua.
Khi tranh là quà biếu có giá trị lớn trong quan hệ công việc. Hỏi bộ phận pháp chế hoặc quy định nội bộ của cơ quan, doanh nghiệp về quà tặng.
Vậy giá trị thật của tranh đá nằm ở đâu?
Giá trị của một bức tranh đá nằm ở ba chỗ: đá đẹp thật, tay nghề thật, và ý nghĩa thật với người treo. Ba thứ ấy không mất đi theo năm tháng nếu tranh được giữ gìn, chỉ là chúng không quy đổi được ra tiền mặt dễ dàng.
Một bức tranh phong cảnh quê treo trong phòng khách của bố mẹ, một bức mừng thọ có đủ con cháu, một bức thuận buồm xuôi gió treo trong văn phòng ngày mở công ty: giá trị của chúng được trả bằng những lần ngắm, những câu chuyện kể cho khách, không phải bằng giá bán lại.
Nghĩ như vậy, việc chọn tranh trở nên nhẹ nhõm hơn nhiều. Không phải lo “đá này có lên giá không”, chỉ cần hỏi “mình có thích nhìn bức này mỗi ngày không, và nó có được làm tử tế không”.
Và nếu ai đó cố thuyết phục bằng con số lợi nhuận, đó là lúc nên cảm ơn rồi đi xem chỗ khác.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý có tăng giá theo thời gian không?
Không có cơ sở để kỳ vọng điều đó. Tranh đá không có giá tham chiếu chung, khó bán lại và thường bán được thấp hơn giá mua; hãy mua vì thích, không vì kỳ vọng tăng giá.
Mua tranh đá có cam kết mua lại có an toàn không?
Chỉ an toàn bằng khả năng thực hiện của bên cam kết. Cần văn bản rõ giá, thời hạn, điều kiện; cam kết kèm lãi theo thời gian thì nên hỏi luật sư trước khi ký.
Tranh đá phong thuỷ có giúp làm ăn phát đạt không?
Ý nghĩa phong thuỷ là quan niệm văn hoá, giúp người treo vui lòng, không phải lợi nhuận đo được. Không nên trả thêm nhiều tiền vì lời hứa tài lộc.
Có nên dùng tiền tiết kiệm để mua tranh đá giá trị lớn?
Chỉ nên dùng khoản tiền mình sẵn sàng tiêu cho việc trang trí, không dùng tiền dự phòng hay tiền vay. Tranh đá không chuyển lại thành tiền mặt khi cần.
Tranh đá dùng đá hiếm thì có giữ giá không?
Đá trong tranh đã cắt nhỏ, gắn keo, không bán lại theo giá đá rời được. Nếu giá dựa vào tên đá, hãy kiểm định, nhưng vẫn đừng coi đó là tài sản tích luỹ.
Giá trị thật của một bức tranh đá là gì?
Là đá đẹp thật, tay nghề thật và ý nghĩa với người treo. Đó là những thứ đáng trả tiền, dù chúng không dễ quy đổi ra tiền mặt.
