Phần lớn đá dùng trong tranh ghép như thạch anh, mã não, mắt hổ là đá phổ biến; thứ làm chúng có giá là màu đẹp, vân đẹp và độ đồng đều trên diện rộng, không phải độ hiếm của khoáng vật. Khi một bức tranh được giới thiệu là dùng ruby, sapphire hay ngọc lục bảo, thường đó là loại chất lượng thấp, đục, dạng mảnh vụn hoặc hạt, khác hẳn đá mài giác làm trang sức.
Chữ “đá quý” trong “tranh đá quý” là cách gọi chung trong nghề và trong chợ, gồm cả những loại đá mà giới ngọc học xếp vào nhóm đá bán quý hoặc đá trang trí. Gọi như vậy không sai, nhưng nó khiến nhiều người nghĩ treo một bức tranh đá là treo một kho báu.
Bài này nói thật về độ hiếm: loại đá nào phổ biến, loại nào có những phẩm chất khó gặp, và cách nghe những lời giới thiệu “đá hiếm” mà không bị cuốn theo.
Phổ biến không có nghĩa là rẻ tiền
Thạch anh là một trong những khoáng vật phổ biến nhất trong vỏ Trái Đất, có độ cứng Mohs 7, bền và chịu mài tốt. Mã não và đá mắt hổ cũng thuộc họ thạch anh. Đây là xương sống của tranh đá: đủ cứng để đánh bóng lên ánh, đủ nhiều màu để tả trời, nước, hoa, đủ dễ kiếm để làm những mảng lớn.
Nhưng phổ biến về khoáng vật không có nghĩa là mọi mảnh đều như nhau. Một tấm thạch anh hồng màu đều, trong, không rạn đủ lớn để cắt ra mảng trời là thứ không dễ gặp. Mã não có vân đồng tâm đẹp, đúng tông mình cần, cũng phải lựa nhiều. Giá trị nằm ở phẩm chất của từng tấm, không nằm ở tên khoáng vật.
Vì vậy khi nghe “tranh này dùng thạch anh nên không đắt”, hay ngược lại “toàn đá quý nên đắt”, đều chưa đúng. Cần hỏi thêm: đá ấy màu tự nhiên hay nhuộm, có đều không, cắt từ tấm lớn hay ghép từ nhiều tấm nhỏ khác lô.
Một điều người trong nghề hay nói với nhau: đá phổ biến được chọn kỹ và ghép khéo có thể đẹp hơn đá hiếm bị cắt vội. Độ hiếm là một phần của giá trị, không phải toàn bộ.
Các loại đá hay gặp trong tranh và điều làm chúng có giá
Bảng chỉ nêu đặc điểm phổ biến, chắc chắn. Giá trị cụ thể của từng lô đá cần người có chuyên môn xem trực tiếp.
| Loại đá | Đặc điểm dễ nhận | Thứ làm tăng giá trị |
|---|---|---|
| Thạch anh (trắng, hồng, tím, vàng) | Cứng (Mohs 7), bóng tốt, có độ trong | Màu tự nhiên đều, trong, ít rạn, tấm đủ lớn |
| Mã não | Họ thạch anh, thường có vân dải hoặc đồng tâm | Vân đẹp, màu tự nhiên; mã não nhuộm rất phổ biến nên màu tự nhiên đáng giá hơn |
| Đá mắt hổ | Họ thạch anh, ánh sợi đổi theo góc nhìn | Ánh sợi rõ, đều, màu vàng nâu ấm |
| Malachite | Xanh lục, vân dải đậm nhạt, mềm hơn thạch anh nhiều | Vân dải mảnh, rõ, đều; cần mài cẩn thận vì mềm |
| Lapis lazuli | Xanh lam, có thể có đốm vàng pyrite và vân trắng | Màu xanh đậm đều, ít vân trắng thường được đánh giá cao hơn |
| Ngọc (các loại đá xanh gọi chung là ngọc) | Xanh đậm nhạt, mặt mịn | Cần biết đúng tên khoáng vật; “ngọc” là tên gọi rất rộng trong chợ |
| Ruby, sapphire, ngọc lục bảo dạng thô | Thường đục, nhiều tạp, dạng mảnh hoặc hạt | Khác hẳn loại trang sức; nên kiểm định nếu giá dựa vào tên đá |
Độ cứng khác nhau cũng ảnh hưởng tới cách giữ tranh: vùng malachite, lapis mềm hơn thạch anh nên dễ xước hơn khi lau bằng khăn thô hoặc hoá chất mạnh. Một bức tranh trộn nhiều loại đá vì thế nên được lau bằng khăn mềm khô cho cả bức.
Khi nghe “đá hiếm”, hỏi gì?
“Hiếm ở điểm nào?” Hiếm vì loại khoáng vật, vì màu, vì vân, hay vì kích thước tấm. Mỗi kiểu hiếm có cách kiểm khác nhau.
“Tên khoáng vật chính xác là gì?” Những tên gọi thương mại như “ngọc hoàng long”, “đá phong thuỷ cao cấp” có khi không cho biết khoáng vật thật.
“Màu tự nhiên hay đã xử lý?” Đá đã nhuộm, đã xử lý nhiệt có giá trị khác đá tự nhiên.
“Đá này chiếm bao nhiêu phần trong tranh?” Một vài mảnh lapis điểm xuyết khác hẳn cả mảng trời bằng lapis.
“Có giấy kiểm định không, do đơn vị nào cấp?” Giấy phải nói về mẫu cụ thể và khớp với đá trong tranh.
“Có thể kiểm định một mẫu cùng lô không?” Với tranh giá trị lớn, đây là đề nghị hợp lý.
“Vì sao độ hiếm này lại làm tranh đẹp hơn?” Độ hiếm không tự động làm tranh đẹp; người bán giỏi sẽ giải thích được mối liên hệ.
“Nếu là đá phổ biến thì giá sẽ khác bao nhiêu?” Câu hỏi giúp tách phần tiền trả cho tên đá ra khỏi phần trả cho tay nghề.
Chuyện tranh “ruby, sapphire, ngọc lục bảo”
Thỉnh thoảng có tranh đá được giới thiệu là làm từ ruby, sapphire hay ngọc lục bảo, những cái tên gắn với trang sức đắt tiền. Điều này có thể đúng về khoáng vật, nhưng cần hiểu đúng: đá dùng trong tranh thường là loại thô, đục, nhiều tạp chất, màu không đều, dạng mảnh vụn hoặc hạt nghiền. Loại đá ấy khác hẳn những viên trong suốt, màu đẹp được mài giác để gắn lên nhẫn.
Giá trị của ruby, sapphire trên thị trường đá quý nằm chủ yếu ở độ trong, màu và kích thước của từng viên. Khi đã nghiền thành hạt, những yếu tố ấy gần như không còn. Vì vậy một bức tranh “ruby” không mang giá trị tương đương với lượng ruby trang sức cùng trọng lượng, và không nên được định giá theo cách đó.
Cũng có trường hợp đá được gọi bằng những cái tên ấy nhưng thật ra là loại đá khác có màu tương tự, hoặc là đá đã nhuộm, đã xử lý. Không nên tự kết luận một bức tranh cụ thể là thật hay không chỉ qua nhìn; nếu giá dựa nhiều vào tên đá, hãy đề nghị kiểm định mẫu tại đơn vị kiểm định đá quý có uy tín.
Người viết không có ý nói những bức tranh ấy là xấu. Đá đỏ, đá xanh lục có thể cho bức tranh rất đẹp. Chỉ là nên mua vì nó đẹp, không phải vì tên đá nghe đắt.
Những phẩm chất khó gặp thật sự đáng trả tiền
Tấm đá lớn liền màu. Để cắt mảng trời, mặt hồ không bị loang lổ, cần tấm đá lớn đều tông, thứ không dễ có.
Vân đá tự tả hình. Một tấm mã não có vân giống sóng nước, một tấm malachite có dải như sườn đồi; thợ giỏi tìm và để dành.
Đá đủ bậc tông cho chuyển màu. Bộ đá cùng loại có nhiều bậc sáng tối nối nhau để tả khối mặt người.
Màu tự nhiên tươi. Màu đẹp mà không qua nhuộm, nhất là ở những loại đá thường bị nhuộm.
Ánh đặc biệt rõ. Đá mắt hổ ánh sợi rõ, thạch anh trong suốt không bọt.
Đá cùng lô số lượng lớn. Cho tranh khổ lớn đồng đều; gom được đủ là cả công sức.
Ít rạn, ít lỗ. Đá sạch thì mài đẹp và ít phải lấp keo.
Câu hỏi thường gặp
Đá trong tranh đá quý có phải đá quý hiếm không?
Phần lớn là đá phổ biến như thạch anh, mã não, mắt hổ. Giá trị của chúng nằm ở màu, vân và độ đồng đều của từng tấm hơn là ở độ hiếm của khoáng vật.
Tranh làm bằng ruby có đắt như trang sức ruby không?
Không. Đá dùng trong tranh thường là loại thô, đục, dạng mảnh hoặc hạt, khác hẳn viên trong suốt mài giác làm trang sức, nên không định giá như trang sức.
Lapis lazuli loại nào được đánh giá cao?
Thường là loại xanh lam đậm, đều màu, ít vân trắng; có đốm vàng pyrite lấm tấm. Nên xem trực tiếp và hỏi rõ có xử lý màu hay không.
Malachite trong tranh có bền không?
Malachite mềm hơn thạch anh nhiều nên dễ trầy nếu lau bằng vật cứng hoặc hoá chất mạnh. Lau bằng khăn mềm khô và tránh để nước đọng lâu là đủ.
“Ngọc” trong tranh đá là loại đá gì?
“Ngọc” là tên gọi rất rộng trong chợ, có thể chỉ nhiều loại khoáng vật màu xanh khác nhau. Nên hỏi tên khoáng vật chính xác và xin kiểm định nếu giá dựa vào tên gọi.
Có nên mua tranh đá vì đá hiếm để tích trữ không?
Không nên. Đá trong tranh đã cắt, ghép, gắn keo nên khó tách ra bán lại theo giá đá; hãy mua vì thích bức tranh.
