Lau bụi tranh đá quý đúng cách là đi khô trước, ướt sau, và hiếm khi phải ướt: phẩy bụi bằng chổi lông mềm từ trên xuống, chạy theo chiều đường ghép, gom bụi bằng bóng thổi hoặc máy hút để chế độ nhẹ, rồi mới lướt khăn sợi nhỏ khô trên những mảng đá phẳng. Nước, khăn ướt và chất tẩy là thứ để dành cho vài trường hợp đặc biệt, và kể cả khi đó cũng không đi thẳng lên mặt đá.
Nghe đơn giản, nhưng phần lớn tranh đá mang về xưởng sửa sau vài năm không hỏng vì va đập mà vì lau sai: khe ghép đen sì vì bùn bụi, viền keo mờ đục vì cồn, mép đá sứt vì khăn mắc vào rồi giật. Bài này đi theo đúng thứ tự người thợ vẫn làm khi vệ sinh tranh cho khách, kèm lý do của từng bước để tự xử lý ở nhà mà không phải đoán.
Vì sao tranh đá bám bụi khác hẳn tranh in hay tranh sơn dầu?
Một bức tranh in hay tranh có kính phẳng chỉ có một mặt, lau một đường là sạch. Tranh ghép đá thì mặt tranh là hàng trăm, có khi hàng nghìn mảnh đá cao thấp khác nhau. Mảnh làm cánh hoa có thể nổi hơn nền vài li, mảnh làm mây được mài vát mép, còn giữa các mảnh là đường keo hoặc đường bột đá lấp khe. Bụi không nằm đều trên mặt tranh mà dồn vào ba chỗ: khe ghép, chân các mảnh đá nổi, và mặt trên của khung.
Chính chỗ dồn bụi đó quyết định cách lau. Nếu cầm khăn ẩm quệt ngang, bụi trên mặt đá bị kéo xuống khe, gặp nước thành một lớp bùn mỏng, khô lại thì bám chặt vào bề mặt keo vốn hơi nhám. Lau vài lần như vậy, đường ghép từ màu trong hoặc màu trung tính chuyển sang xám rồi đen. Khách hay nghĩ keo bị xuống màu, thật ra phần lớn là bụi đã bị nhét vào khe bằng chính chiếc khăn.
Mép đá cũng là chỗ dễ tổn thương. Một mảnh thạch anh mài vát cứng, khó xước, nhưng mép mỏng của nó thì giòn. Sợi khăn bông thô, khăn len hoặc lông chổi gà mắc vào mép, người lau theo quán tính kéo mạnh tay là có thể làm mẻ mép hoặc làm lỏng mảnh đá đã yếu keo. Với tranh có những mảnh nhỏ như hạt gạo làm nhụy hoa hay mắt chim, một lần giật như vậy là mất mảnh.
Cuối cùng, mặt đá đánh bóng và mặt keo không chịu đựng giống nhau. Đá như thạch anh, mã não, mắt hổ có độ cứng cao, nước và khăn khô gần như không làm gì được chúng. Nhưng lớp keo, lớp phủ bóng và những loại đá mềm hơn như malachite hay lapis lazuli thì nhạy hơn nhiều với hoá chất. Một bức tranh thường có đủ các thứ này cạnh nhau, nên cách lau phải theo thứ yếu nhất trên mặt tranh, không theo thứ cứng nhất.
Bộ dụng cụ lau tranh đá nên có sẵn trong nhà
Chổi lông mềm bản rộng. Loại cọ quét sơn lông mềm hoặc cọ phấn trang điểm cỡ lớn, lông dày, đầu tròn. Lông phải mềm tới mức quét lên mu bàn tay không thấy rát. Dành riêng cho tranh, không dùng chung với việc khác để khỏi mang dầu mỡ lên mặt đá.
Chổi lông nhỏ đầu nhọn. Một cây cọ vẽ màu nước cỡ vừa để đi vào khe sâu, góc khung, chân những mảng đá nổi cao. Cọ lông tổng hợp mềm là đủ, không cần loại đắt.
Bóng thổi bụi bằng cao su. Loại bóp tay dùng để thổi bụi ống kính máy ảnh. Bóp vài lần vào khe là bụi bay ra mà không có gì chạm vào mặt đá. Rất hợp với tranh có nhiều chi tiết nhỏ.
Máy hút bụi có đầu chổi. Để ở mức hút yếu nhất, gắn đầu chổi lông, giữ đầu hút cách mặt tranh khoảng một đốt ngón tay. Máy hút dùng để gom bụi vừa phẩy ra cho khỏi bay lên rồi đậu lại, không dùng để chà lên tranh.
Hai khăn sợi nhỏ khô, sạch. Khăn sợi nhỏ (microfiber) loại mịn, không có viền may thô. Một chiếc cho mặt đá phẳng, một chiếc cho khung và kính. Giặt riêng, không dùng nước xả vải vì chất làm mềm vải bám lại trên sợi rồi để vệt lên mặt đá bóng.
Găng tay vải cotton mỏng. Đeo khi phải chạm tay vào mặt tranh hoặc khi tháo tranh xuống. Dầu trên da tay để lại dấu vân tay trên đá bóng và trên kính, lâu ngày bụi bám theo đúng dấu đó.
Đèn pin cầm tay. Rọi nghiêng gần sát mặt tranh để thấy bụi trong khe và những mảnh đá có dấu hiệu lỏng. Ánh sáng trần nhà chiếu thẳng xuống thường không cho thấy những thứ này.
Một chiếc ghế hoặc thang chắc chắn. Tranh treo cao thì phải đứng ngang tầm mà lau, không với tay qua đầu. Với tay là lực đè lệch, dễ đẩy tranh xô khỏi móc hoặc tì mạnh vào một góc tranh.
Thứ tự lau một lượt từ khung tới mặt đá
Một lượt vệ sinh định kỳ cho bức tranh cỡ phòng khách thường chỉ mất mười tới mười lăm phút nếu đi đúng thứ tự dưới đây.
- Soi trước khi lau. Rọi đèn pin nghiêng khắp mặt tranh, tìm mảnh đá lỏng, mảnh có khe hở quanh viền, chỗ keo bong. Thấy mảnh nào lung lay thì tránh hẳn vùng đó trong lượt lau này và ghi lại để xử lý riêng.
- Lau mặt trên của khung trước. Bụi đọng trên cạnh trên khung là nguồn bụi rơi xuống mặt tranh. Dùng khăn khô gạt từ ngoài vào tay, không gạt vào phía mặt đá.
- Phẩy bụi từ trên xuống. Bắt đầu từ mép trên của mặt tranh, quét chổi lông mềm thành những đường ngắn, nhẹ, cho bụi rơi dần xuống dưới. Không quét ngược lên vì sẽ đẩy bụi vào khe phía trên vừa sạch.
- Đi theo chiều đường ghép. Ở những vùng có đường ghép dài như mặt nước, bầu trời, quét chổi dọc theo đường ghép thay vì cắt ngang. Lông chổi đi trong khe kéo bụi ra; quét ngang thì lông bật qua mép đá và hất bụi vào khe kế bên.
- Thổi và hút những chỗ sâu. Với khe hẹp, chân mảng đá nổi, góc tiếp giáp khung, dùng cọ nhỏ khơi rồi bóp bóng thổi. Cầm đầu máy hút ở mức yếu phía dưới để đón bụi bay ra.
- Lướt khăn khô trên mảng đá phẳng. Chỉ những mảng đá lớn, phẳng, đánh bóng như nền trời, mặt hồ mới cần khăn. Gấp khăn thành miếng vuông, lướt nhẹ theo một chiều, không chà xoay tròn.
- Lau cạnh dưới khung sau cùng. Toàn bộ bụi phẩy xuống đã đọng ở cạnh dưới, giờ mới gom một lần. Kết thúc bằng một lượt soi đèn để chắc khe ghép không còn vệt bụi.
Lịch hợp lý cho nhà ở thành phố là phẩy bụi khô mỗi một đến hai tuần. Nhà mặt đường, nhà đang có công trình xây dựng gần bên hoặc nhà thường mở cửa lớn thì nên dày hơn, vì bụi để lâu sẽ lẫn hơi ẩm và bám chặt hơn hẳn.
Những thứ không nên đưa lên mặt tranh đá
Nước xịt trực tiếp. Dù là nước lọc, xịt lên mặt tranh là đưa nước vào thẳng khe ghép. Nước đọng trong khe làm bụi thành bùn, thấm xuống tới lớp ván nền phía dưới, lâu ngày là chuyện ẩm mốc mặt sau.
Nước lau kính thông thường. Nhiều loại nước lau kính có amoniac hoặc chất kiềm. Thứ đó vô hại với kính nhưng không tốt cho malachite, lapis lazuli và các loại đá mềm, đá có canxit. Tranh có kính thì xịt lên khăn, lau kính, giữ khăn xa mép kính.
Cồn và dung môi. Cồn, xăng thơm, nước rửa móng tay có thể làm mờ, làm dính hoặc làm trắng đục lớp keo và lớp phủ bóng. Thứ chùi được vết bẩn trên đá thì cũng chùi được độ bóng của keo.
Giấm, chanh và chất tẩy có tính axit. Đá chứa canxit, malachite và nhiều loại đá mềm phản ứng với axit, bề mặt mất bóng chỉ sau một lần lau. Mẹo lau kính bằng giấm pha nước tuyệt đối không dùng cho mặt đá.
Khăn giấy, khăn bông thô. Khăn giấy để lại xơ trắng mắc trong khe ghép, nhìn rất rõ trên nền đá tối. Khăn bông thô hoặc khăn len có sợi vòng dễ mắc vào mép đá.
Chổi lông gà, chổi lông vũ. Tiện cho đồ gỗ, nhưng lông vũ gãy dễ mắc lại trong khe và chân các mảnh đá nổi, và sống lông đủ cứng để hất bật mảnh đá đã yếu keo.
Dầu ăn, dầu dừa, sáp tự chế. Có người thoa dầu cho đá bóng lên. Bóng được vài ngày, sau đó dầu hút bụi, oxy hoá, ngả vàng, thấm vào đá xốp như ngọc lam, đá nhuộm và không cách nào rút ra hoàn toàn.
Nước rửa chén đậm đặc. Xà phòng không tráng sạch được trong khe ghép. Cặn xà phòng khô lại thành một lớp mờ, đúng chỗ bụi thích bám nhất.
Máy hút để mức mạnh, đầu hút cứng. Lực hút mạnh có thể kéo bật mảnh đá nhỏ đã yếu keo, đầu nhựa cứng va vào mặt tranh để lại vết xước trên keo và trên kính.
Khi bụi đã thành lớp nhờn: tranh gần bếp, quán ăn và phòng thờ
Có ba chỗ mà phẩy bụi khô không còn đủ: tranh treo ở phòng khách thông với bếp, tranh treo trong quán ăn, nhà hàng, và tranh đặt ở phòng thờ thắp nhang hằng ngày. Hơi dầu mỡ và khói nhang không đọng thành bụi tơi mà thành một lớp màng mỏng, hơi dính, phủ đều cả mặt đá lẫn mặt keo. Nhìn dưới đèn nghiêng sẽ thấy mặt đá mờ đi, mất độ trong, và chổi lông quét qua thì bụi không rơi.
Với lớp màng đó, cách an toàn là lau ẩm thật nhẹ. Pha một chậu nước ấm với vài giọt nước rửa chén loại trung tính, nhúng khăn sợi nhỏ, vắt tới mức sờ vào chỉ thấy mát chứ không thấy ướt. Thử trước ở một góc khuất của tranh, chờ khô rồi soi đèn xem keo có đổi màu, mặt đá có loang không. Ổn thì lau từng ô nhỏ cỡ lòng bàn tay, lau xong ô nào dùng khăn khô thứ hai thấm khô ngay ô đó, không để nước tự bay hơi trên mặt tranh.
Tranh ở phòng thờ còn thêm chuyện tàn nhang rơi. Tàn nhang nóng rơi vào mặt keo có thể để lại vết lõm hoặc vết cháy nhỏ, vì keo chịu nhiệt kém hơn đá nhiều. Nếu bức tranh treo thẳng phía trên bát hương, nên nâng tranh cao hơn hoặc lùi bát hương ra, để khói và tàn không đi thẳng lên mặt tranh. Đây là chuyện bố trí, làm một lần mà đỡ được nhiều năm vệ sinh.
Lớp màng đã dày, ngả vàng lâu năm, hoặc lau ẩm thử mà không ăn thì nên dừng. Đó là lúc tranh cần được tháo xuống và làm sạch ở xưởng, nơi người thợ biết từng loại đá trên bức tranh chịu được gì và có thể đánh bóng lại lớp phủ nếu cần. Cố cọ mạnh ở nhà thường làm mờ keo trước khi kịp làm sạch đá.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý bao lâu thì nên lau bụi một lần?
Phẩy bụi khô mỗi một đến hai tuần là vừa cho nhà ở thành phố. Nhà mặt đường, gần công trình hoặc thường mở cửa lớn nên làm dày hơn. Lau ẩm thì chỉ khi có lớp nhờn, thường vài tháng một lần với tranh gần bếp hay phòng thờ.
Có dùng khăn ướt loại lau tay để lau tranh đá được không?
Không nên. Khăn ướt có cồn, chất tạo mùi, chất làm mềm, dễ để lại vệt trên đá bóng và làm mờ keo. Lượng nước trong khăn cũng đủ kéo bụi xuống khe ghép thành bùn.
Tranh đá có kính thì lau kính bằng gì?
Xịt nước lau kính lên khăn sợi nhỏ, không xịt thẳng lên kính, rồi lau từ giữa ra, giữ khăn cách mép kính một chút để dung dịch không chảy vào trong. Nếu nhà có trẻ nhỏ hay chạm tay, lau kính dày hơn mặt đá là chuyện bình thường.
Đường ghép giữa các viên đá bị đen, có cạo ra được không?
Không nên tự cạo bằng dao hay kim, vì rất dễ xước keo và mẻ mép đá. Phần lớn vệt đen là bụi bị nhét vào khe; thử khơi bằng cọ nhỏ và bóng thổi trước. Nếu vẫn đen, đó có thể là keo đã ngả màu, cần người thợ xem và xử lý.
Dùng máy sấy tóc thổi bụi tranh đá được không?
Không nên dùng chế độ nóng, vì hơi nóng thổi sát làm keo mềm và có thể làm lỏng mảnh đá nhỏ. Bóng thổi bụi bằng tay an toàn hơn, lực thổi đủ cho khe hẹp mà không làm nóng mặt tranh.
Lau tranh đá có cần tháo tranh xuống không?
Phẩy bụi định kỳ thì không cần, đứng ngang tầm tranh là đủ. Lau ẩm, xử lý lớp nhờn hoặc kiểm mặt sau thì nên tháo xuống đặt lên bàn có lót vải, để tay không tì lệch làm tranh xô khỏi móc.
