Malachite và lapis lazuli là hai loại đá làm nên những mảng màu "đắt" nhất trên tranh ghép: malachite xanh lục với các dải vân đậm nhạt uốn lượn, lapis xanh lam sâu có đốm vàng ánh kim của pyrite. Cả hai đều mềm hơn thạch anh rõ rệt (malachite khoảng 3,5–4, lapis khoảng 5–5,5 trên thang Mohs) và đều kỵ axit, nên dùng đúng chỗ thì bền, dùng sai chỗ thì vài năm là xuống sắc.
Người mua thường chỉ thấy cái đẹp mà không ai nói cho họ biết hai loại đá này cần được đối xử khác. Bài này nói từ phía người ghép: vì sao vẫn dùng chúng dù mềm, đặt chúng ở đâu trên tranh, và những thói quen lau chùi trong nhà có thể làm hỏng chúng.
Malachite: màu xanh không loại đá nào thay được
Malachite là khoáng vật cacbonat đồng, màu xanh lục từ chính nguyên tố đồng trong cấu trúc của nó. Đặc trưng dễ nhận nhất là các dải vân đậm nhạt xếp lớp, khi thì thẳng, khi thì cuộn tròn như vân mắt. Không loại đá xanh nào khác cho đúng kiểu vân này, nên trong tranh lá sen, lá cây lớn, đuôi công, nó gần như không có đối thủ.
Cái giá của màu đẹp là độ mềm. Ở độ cứng khoảng 3,5–4, malachite mềm hơn cả lưỡi dao thép thông thường, mềm hơn cát bụi trong nhà rất nhiều. Lau bằng khăn có dính bụi cát, chà mạnh, là mặt đá xuất hiện những vệt xước mảnh, lâu dần thành mờ đục.
Malachite còn phản ứng với axit: một giọt giấm hay nước chanh có thể làm mặt đá sủi và mất bóng. Nhiều chất tẩy rửa gia dụng có tính axit hoặc chứa amoniac, chính là thứ người ta hay xịt lau kính khung tranh. Xịt trúng mặt đá là để lại vết.
Khi chế tác, bụi malachite chứa đồng nên không được hít hay để dính vào thức ăn. Thợ cắt và mài malachite theo lối ướt, đeo khẩu trang lọc bụi mịn và rửa tay kỹ, giống như với mọi loại bụi đá khác nhưng cẩn trọng hơn một bậc.
Lapis lazuli: xanh lam của bầu trời đêm
Lapis lazuli không phải là một khoáng vật đơn lẻ mà là một loại đá, gồm chủ yếu lazurite cho màu xanh lam, xen những vệt trắng của calcite và những đốm vàng ánh kim của pyrite. Chính ba thành phần ấy tạo nên vẻ "trời đêm có sao" mà người ta yêu thích. Trong lịch sử hội họa, lapis còn được nghiền làm bột màu xanh ultramarine, một màu từng rất đắt.
Trong tranh ghép, lapis thường làm trời đêm, áo choàng, mặt biển sâu, hoặc những điểm nhấn xanh lam đậm. Một mảng lapis cạnh mảng thạch anh vàng tạo tương phản mạnh, hay được dùng cho đề tài trăng sao, cá vàng trên nền nước sâu.
Lapis cứng hơn malachite nhưng vẫn mềm hơn thạch anh nhiều, và phần calcite trắng trong nó tan trong axit. Lapis loại nhiều calcite có những đốm, vệt trắng xám. Để che đi, một phần lapis trên thị trường được nhuộm hoặc phủ sáp, dầu cho màu đều hơn. Không phải lỗi lớn với tranh trang trí, nhưng cần được nói rõ.
Một loại đá hay bị nhầm với lapis là sodalite: cũng xanh lam, có vân trắng, nhưng thường ít hoặc không có đốm vàng pyrite và màu ngả xanh tím hơn. Sodalite không kém đẹp, chỉ là khác. Trên tranh, thợ hay dùng sodalite cho mảng lớn và lapis cho điểm nhấn, vì sodalite dễ gom đủ cùng tông hơn.
So sánh nhanh malachite, lapis và sodalite
Bảng giúp hiểu vì sao ba loại đá xanh này được giao ba vai khác nhau trên cùng một bức tranh.
| Đặc điểm | Malachite | Lapis lazuli | Sodalite |
|---|---|---|---|
| Màu | Xanh lục, vân dải đậm nhạt | Xanh lam sâu, đốm vàng pyrite, vệt trắng calcite | Xanh lam ngả tím, vân trắng |
| Độ cứng Mohs (xấp xỉ) | 3,5–4 | 5–5,5 | 5,5–6 |
| Kỵ axit | Rất kỵ | Kỵ (phần calcite) | Ít nhạy hơn hai loại kia |
| Vai hay giao trong tranh | Lá, đuôi công, vân trang trí | Trời đêm, điểm nhấn xanh đậm | Mảng nước, nền xanh rộng |
| Lưu ý khi chế tác | Bụi chứa đồng, mài ướt, bảo hộ kỹ | Dễ mòn lõm khi mài chung đá cứng | Dễ gom đủ tông cho mảng lớn |
Đặt malachite và lapis ở đâu trên tranh cho bền
Đặt ở mảng vừa và nhỏ. Diện tích càng lớn càng dễ lộ vết xước và mòn không đều. Malachite làm lá, lapis làm điểm trời đêm là vừa.
Tránh vùng hay bị tay chạm. Mép dưới tranh, góc tranh là chỗ người ta hay sờ thử. Thợ kỹ ít đặt đá mềm sát mép.
Cân nhắc lớp phủ hoặc kính. Tranh có nhiều đá mềm nên hỏi xưởng về lớp phủ bảo vệ hoặc mặt kính. Mỗi lựa chọn có đánh đổi: kính chắn bụi nhưng làm giảm ánh lấp lánh.
Xếp đá mềm cạnh đá mềm khi có thể. Mài phẳng một mặt có cả thạch anh lẫn malachite rất khó: đá mềm mòn nhanh hơn, mặt tranh thành gợn. Gom đá mềm thành vùng riêng giúp mài đều hơn.
Không treo ở bếp hay gần bồn rửa. Hơi giấm, nước chanh, chất tẩy bay ra là thứ malachite và lapis kỵ nhất.
Không treo nơi nắng chiếu và nóng. Nhiệt cao có hại cho cả đá lẫn keo. Malachite không chịu nhiệt tốt.
Để thông tin đá đi kèm tranh. Xưởng nên ghi rõ tranh có malachite, lapis để người lau dọn sau này biết tránh hoá chất.
Giữ lại vài mảnh dự phòng. Đá có vân, sửa sau này khó khớp. Xin xưởng vài mảnh thừa cùng lô là cách khôn ngoan với tranh lớn.
Lau mảng malachite và lapis đúng cách
Đây là cách lau thông thường cho tranh có đá mềm, làm định kỳ khi thấy bụi bám. Chi tiết bảo quản dài hạn sẽ có bài riêng ở danh mục bảo quản.
- Phủi bụi khô trước. Dùng chổi lông mềm hoặc máy thổi bụi cầm tay, để hạt cát rời đi trước khi có gì chạm vào mặt đá.
- Dùng khăn sợi mịn sạch. Khăn microfiber mới giặt, không dùng khăn đã lau bàn hay sàn vì có thể mang cát.
- Chỉ hơi ẩm bằng nước sạch. Nếu cần lau ẩm, vắt thật kiệt khăn với nước sạch, không pha chất tẩy, giấm hay nước lau kính.
- Lau nhẹ theo một chiều. Không chà vòng tròn mạnh. Lau một chiều, nhấc khăn lên rồi lau tiếp.
- Lau khô ngay. Dùng khăn khô thứ hai thấm lại, không để nước đọng ở đường ghép.
- Không xịt bất cứ gì trực tiếp lên tranh. Nếu tranh có kính, xịt dung dịch lên khăn rồi lau kính, tránh để dung dịch chảy xuống mép đá.
Nếu đã lỡ để mặt malachite mờ đi vì hoá chất, đừng tự đánh bóng bằng kem đánh bóng kim loại. Việc khôi phục độ bóng nên để xưởng làm, vì mài sai là lõm cả mảng.
Câu hỏi thường gặp
Malachite có độc không khi treo trong nhà?
Tranh đã hoàn thiện, đá được cố định và đánh bóng thì không phát tán bụi nên không đáng lo khi treo. Rủi ro nằm ở khâu chế tác, khi cắt mài tạo bụi chứa đồng, vì vậy thợ phải mài ướt và đeo bảo hộ. Không nên để trẻ nhỏ cạy, gặm mảnh đá rời.
Làm sao phân biệt lapis lazuli với sodalite trên tranh?
Lapis thường xanh lam sâu, có đốm vàng ánh kim của pyrite; sodalite ngả xanh tím, nhiều vân trắng và thường ít hoặc không có đốm vàng. Nhìn bằng mắt chỉ là gợi ý; khi giá trị lớn nên nhờ đơn vị kiểm định đá quý.
Mặt malachite bị mờ có tự đánh bóng lại được không?
Không nên tự làm. Malachite mềm, đánh bóng sai cấp hạt hoặc ép lực không đều sẽ làm lõm mảng đá và lệch mặt phẳng với đá xung quanh. Nên mang về xưởng hoặc nhờ thợ đến xử lý.
Có nên chọn tranh có nhiều malachite cho văn phòng không?
Được, nếu treo ở chỗ ít người chạm, không gần khu pha trà, pha cà phê, và người dọn dẹp được dặn không xịt chất tẩy. Nếu không kiểm soát được việc lau dọn, nên chọn tranh có mặt kính.
Đốm vàng trên lapis có phải vàng thật không?
Không. Đốm vàng ánh kim trên lapis là pyrite, khoáng vật sunfua sắt thường được gọi đùa là "vàng của kẻ ngốc". Chính pyrite làm lapis có vẻ lấp lánh như trời sao.
Lapis có bị nhuộm không?
Một phần lapis trên thị trường được nhuộm hoặc phủ dầu, sáp để màu đều hơn, che vệt calcite trắng. Điều này không làm tranh vô giá trị nhưng nên được ghi rõ. Khi nghi ngờ và tranh có giá trị cao, hãy nhờ kiểm định.
