Tấm nền, khung, kính và móc treo là phần không ai ngắm nhưng giữ cho bức tranh đá sống lâu: nền cứng và chống ẩm thì đá không bong vì cong vênh, khung chịu tải thì tranh không xệ, móc treo tính theo trọng lượng thật thì tranh không rơi. Tranh đá nặng hơn tranh giấy, tranh sơn dầu cùng cỡ rất nhiều, nên mọi thứ phía sau phải được làm cho tải đó.
Thợ cả khi xem tranh của xưởng khác thường lật mặt sau trước. Mặt sau nói thật hơn mặt trước: chỗ nào làm kỹ, chỗ nào làm cho xong, đều hiện ra ở đó. Bài này giúp người mua đọc được mặt sau ấy.
Tấm nền: nơi bức tranh thật sự nằm
Đá được dán lên một tấm nền, và tấm nền ấy quyết định phần lớn tuổi thọ của tranh. Đá gần như không co giãn theo độ ẩm, còn nhiều vật liệu gốc gỗ thì có. Khi tấm nền phồng lên mùa nồm rồi co lại mùa hanh, nó kéo đẩy các mảnh đá dán trên mình. Lặp lại nhiều mùa, keo mỏi, mảnh bong, nhất là ở mép.
Tấm gỗ ép từ bột gỗ như MDF rất phẳng và dễ gia công, nhưng hút ẩm phồng lên nếu không được bảo vệ. Ván ép nhiều lớp ổn định hơn nhưng có thể cong nếu các lớp không cân. Ngoài ra còn các tấm nền không gốc gỗ như tấm composite hay tấm nền nhẹ cấu trúc tổ ong dùng cho mặt đá lớn, ít co giãn hơn nhưng đắt và khó gia công hơn.
Dù dùng nền gì, có một nguyên tắc thợ lâu năm luôn giữ: xử lý chống ẩm cả hai mặt và các cạnh của tấm nền gốc gỗ. Nếu chỉ mặt trước được phủ keo và đá, còn mặt sau để trần, hai mặt hút ẩm không đều, tấm nền sẽ cong về một phía. Đó là lý do mặt sau một bức tranh tốt luôn được sơn hoặc phủ kín, không để gỗ trần.
Tranh khổ lớn còn cần nẹp gia cường phía sau để chống võng. Không có nẹp, tấm nền rộng dễ võng ở giữa theo thời gian dưới trọng lượng đá, và một mặt tranh võng thì không đánh bóng nào cứu được.
Đọc mặt sau một bức tranh đá
Mặt sau được phủ kín hay để gỗ trần. Phủ kín, đều màu là dấu hiệu đã tính chuyện chống ẩm hai mặt.
Các cạnh tấm nền có được bịt kín không. Cạnh gỗ ép để hở là chỗ hút ẩm nhiều nhất.
Có nẹp gia cường không. Tranh lớn mà mặt sau phẳng trơn không có nẹp là rủi ro võng.
Móc treo bắt vào đâu. Móc bắt vào khung hoặc nẹp chắc; bắt vào tấm nền mỏng là dễ bung.
Có hai điểm treo hay một. Hai điểm cân giúp tranh không nghiêng và chia tải.
Có vết keo tràn, vết nứt ở mặt sau không. Vết nứt ở tấm nền là dấu hiệu nền đã chịu lực bất thường.
Có nhãn thông tin tranh không. Xưởng làm kỹ thường dán thông tin loại đá, ngày làm, cách lau ở mặt sau.
Vít, đinh có gỉ không. Gỉ ở mặt sau là dấu hiệu tranh từng ở chỗ ẩm, nên kiểm tra kỹ mặt trước.
Có kính hay không kính: đánh đổi thế nào
Không có lựa chọn đúng cho mọi tranh; bảng giúp cân nhắc theo loại đá và nơi treo.
| Lựa chọn | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp khi |
|---|---|---|---|
| Không kính | Thấy trọn ánh lấp lánh và chất đá, nhẹ hơn | Bụi, tay chạm, hoá chất tác động thẳng lên đá | Tranh chủ yếu đá cứng, treo nơi ít người chạm |
| Kính thường | Chắn bụi, tay, hơi nước, rẻ | Phản chiếu đèn và cửa sổ, giảm lấp lánh, tăng trọng lượng | Tranh nhiều đá mềm, đá xốp, nơi công cộng |
| Kính chống phản quang | Ít loá, nhìn rõ đá hơn kính thường | Đắt hơn, cần lau đúng cách để không hỏng lớp phủ kính | Tranh giá trị, nơi nhiều đèn |
| Kính có lọc tia cực tím | Giảm một phần tác động của tia cực tím lên đá và keo | Không thay được việc tránh nắng rọi thẳng | Phòng sáng, có đá dễ nhạt màu |
| Lớp phủ thay kính | Không phản chiếu như kính, sờ được mặt | Có thể ngả màu, làm đá như có lớp nhựa | Tranh hạt đá, tranh nhiều đá xốp |
Nếu dùng kính, giữa kính và mặt đá nên có khoảng hở nhỏ nhờ nẹp đệm, để kính không áp sát lên đá và hơi ẩm có chỗ thoát. Kính áp sát mặt tranh trong phòng ẩm có thể đọng hơi nước bên trong.
Khung và móc treo: tính theo trọng lượng thật
Một bức tranh đá cỡ phòng khách có thể nặng tới mức một người khó tự nâng lên treo. Trọng lượng tuỳ khổ tranh, độ dày đá, loại đá và tấm nền, nên cách đúng là hỏi xưởng hoặc cân thực tế, không đoán theo kinh nghiệm treo tranh giấy.
Khung tranh đá phải là khung chịu lực, góc khung được liên kết chắc, chứ không phải khung trang trí bọc viền. Khung yếu để lâu sẽ xệ ở góc, kéo tấm nền lệch, đá ở góc chịu lực xé và bong trước.
Móc treo nên bắt vào khung hoặc nẹp gia cường, dùng loại chịu tải phù hợp, thường là hai điểm treo cân. Trên tường, đinh đóng thường hay móc dán không phải là lựa chọn cho tranh đá; cần vít với tắc kê phù hợp loại tường. Tường thạch cao, tường gạch rỗng cần vật tư treo riêng, việc này nên để thợ lắp đặt có kinh nghiệm làm.
Một chi tiết nhỏ mà quan trọng: tranh đá nên được treo sao cho mép dưới có điểm tựa hoặc ít nhất tranh áp sát tường, không lắc lư. Tranh lắc khi có người đi qua hay khi đóng cửa mạnh lâu ngày sẽ mỏi móc treo.
Lỗi thường gặp ở nền, khung, kính
Mặt sau gỗ trần. Nền hút ẩm một phía, cong dần, đá ở mép bong.
Tranh lớn không nẹp. Tấm nền võng giữa, mặt tranh không còn phẳng.
Khung trang trí thay cho khung chịu lực. Góc khung toác, tranh xệ.
Một điểm treo cho tranh nặng. Tranh dễ nghiêng, tải dồn vào một chỗ.
Kính áp sát mặt đá. Đọng hơi nước bên trong trong phòng ẩm, khó lau.
Dùng đinh thường hoặc móc dán. Không chịu nổi tải lâu dài, nguy cơ rơi tranh.
Đóng gói vận chuyển không chèn góc. Góc khung và mép đá chịu va đập đầu tiên khi vận chuyển.
Treo trên tường đang thấm. Hơi ẩm từ tường đi thẳng vào mặt sau tấm nền.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá quý nặng bao nhiêu?
Tuỳ khổ tranh, độ dày đá, loại đá, tấm nền và khung, nên không có con số chung. Tranh khổ lớn có thể rất nặng, cần hai người khiêng. Nên hỏi xưởng trọng lượng thực tế trước khi chọn vị trí và vật tư treo.
Tranh đá có cần kính không?
Không bắt buộc. Tranh chủ yếu đá cứng, treo nơi ít người chạm có thể để không kính để thấy trọn ánh đá. Tranh nhiều đá mềm, đá xốp hoặc treo nơi công cộng, gần bếp thì kính giúp bảo vệ tốt hơn.
Vì sao tranh đá bị cong vênh?
Thường do tấm nền gốc gỗ hút ẩm không đều giữa hai mặt, hoặc tranh lớn thiếu nẹp gia cường. Treo trên tường ẩm, gần điều hoà thổi thẳng cũng làm tình trạng nặng hơn.
Treo tranh đá lên tường thạch cao được không?
Được nếu dùng vật tư treo dành cho tường thạch cao và tải phù hợp, hoặc bắt vào khung xương phía sau. Tranh nặng nên nhờ thợ lắp đặt có kinh nghiệm xem kết cấu tường trước khi treo.
Mặt sau tranh đá cần có gì?
Mặt sau tốt thường được phủ kín chống ẩm, cạnh tấm nền bịt kín, có nẹp gia cường với tranh lớn, móc treo bắt vào khung hoặc nẹp chắc, và nhãn thông tin tranh. Mặt sau gỗ trần, không nẹp là dấu hiệu cần cân nhắc.
Có nên thay khung tranh đá cũ không?
Có thể, nếu khung xệ, nứt góc hoặc không hợp nội thất. Việc tháo lắp khung tranh đá phải cẩn thận vì tranh nặng và mép đá dễ mẻ; nên nhờ xưởng hoặc thợ làm khung quen với tranh đá.
