Tay nghề làm nên phần lớn giá trị của một bức tranh đá: chọn đúng mảnh đá cho đúng chỗ, mài mép cho khít, xếp vân đá theo hướng của hình, giữ mặt tranh phẳng và đánh bóng đều. Cùng một kho đá, thợ giỏi và thợ làm vội cho ra hai bức tranh khác hẳn nhau về giá trị.
Người mua thường được nghe nhiều về loại đá, ít khi được nghe về tay nghề, vì đá có tên gọi để kể còn tay nghề thì phải nhìn. Nhưng trong xưởng, người ta biết rõ: thạch anh, mã não ai cũng mua được, còn cái mắt chọn mảnh và đôi tay mài mép thì không mua được.
Bài này chỉ những chỗ cụ thể trên tranh để thấy tay nghề, giải thích vì sao từng chỗ ấy đáng tiền, và khi nào thì tay nghề được dùng làm cái cớ để nâng giá.
Chọn đá: phần tay nghề bắt đầu trước khi cầm dao cắt
Một tấm đá thô có vân chạy, có chỗ đậm chỗ nhạt, có vết rạn. Thợ giỏi nhìn tấm đá ấy và thấy trước mảnh nào sẽ thành cánh hoa, mảnh nào thành con sóng. Vân malachite chạy cong thì dành cho mặt nước gợn, cho thân lá; vân thẳng thì dành cho thân cây, cho mái nhà. Chọn đúng thì vân đá tự vẽ thêm cho bức tranh mà không cần một nét sơn nào.
Thợ thiếu kinh nghiệm cắt đá theo hình là đủ, không để ý vân. Kết quả là cánh hoa có vân chạy ngang như vết sọc, mặt nước có vân dọc như mưa. Từ xa vẫn thấy hình, nhưng tranh mất đi cái tự nhiên mà người ta trả tiền cho đá tự nhiên.
Chọn đá còn là chuyện chuyển tông. Một khuôn mặt cần nhiều bậc sáng tối; thợ phải lục kho tìm những mảnh có tông nối nhau êm, có khi trong cùng một tấm đá cắt ra từ vùng đậm sang vùng nhạt. Việc này tốn thời gian hơn cả mài, và là lý do tranh chân dung của thợ giỏi trông có khối còn tranh của thợ vội trông như ghép bảng màu.
Cuối cùng là bỏ đi. Thợ giỏi chấp nhận bỏ những mảnh có rạn xấu, có lỗ, dù đá đắt. Thợ vội tiếc đá, dùng luôn, rồi lấp bằng keo. Tỷ lệ đá bỏ đi là một chi phí không ai thấy nhưng nằm trong giá của bức tranh tử tế.
Những chỗ trên tranh để thấy tay nghề
Đường ghép ở chỗ hai màu gặp nhau. Đường ranh chạy đúng hình, mềm ở chỗ cong, sắc ở chỗ gãy. Đường răng cưa, chỗ rộng chỗ hẹp là dấu hiệu mài vội.
Mảnh đá ở chi tiết nhỏ. Mắt, móng ngựa, đầu ngón tay, nhuỵ hoa. Mảnh càng nhỏ mà mép càng gọn thì thợ càng có nghề.
Độ khít của khe. Khe khít thì keo lộ ra ít, nhìn tranh như một mặt liền. Khe hở được lấp keo dày là cách chữa cháy của tay non.
Hướng vân. Vân đá có đi theo hướng hình không: theo chiều cánh hoa, theo dòng nước, theo bờm ngựa.
Chuyển tông. Từ sáng sang tối có các bậc nối nhau êm, hay nhảy cóc từ đậm sang nhạt.
Độ phẳng. Nghiêng tranh nhìn dọc bề mặt dưới đèn; mặt phẳng đều hay có mảnh gồ, mảnh lún.
Độ bóng đều. Mọi vùng bóng như nhau, không có vùng mờ đục vì đánh bóng chưa tới.
Mép tranh và góc. Mảnh ở mép được mài vuông theo khung, không sứt, không lấp keo ở góc.
Mặt sau. Nền phẳng, che chắn gọn, móc treo bắt chắc. Người làm cẩn thận ở mặt trước thường cẩn thận cả ở mặt sau.
Thợ giỏi và thợ vội khác nhau ở đâu
Bảng so sánh này dựa trên những gì người trong xưởng hay nhìn khi đánh giá tranh của chính đồng nghiệp.
| Chỗ nhìn | Tay nghề cao | Làm vội |
|---|---|---|
| Chọn vân | Vân theo hướng hình, tự tả thêm chi tiết | Vân lung tung, có chỗ ngược hình |
| Đường ghép | Khít, đều, đi đúng hình | Hở không đều, keo lấp dày |
| Chi tiết nhỏ | Mảnh nhỏ mép gọn | Gộp thành mảng hoặc vẽ thêm bằng sơn |
| Chuyển tông | Nhiều bậc nối êm | Ít bậc, nhảy màu |
| Bề mặt | Phẳng, bóng đều | Gợn, có vùng mờ |
| Xử lý đá lỗi | Bỏ mảnh rạn xấu | Dùng luôn, lấp keo |
| Mặt sau | Gọn, chắc, có che bụi | Để trần, móc dán tạm |
Không phải bức nào cũng cần tay nghề cao nhất. Tranh hạt đá làm quà số lượng lớn có tiêu chuẩn khác tranh ghép mảnh treo phòng khách. Điều quan trọng là giá phải khớp với mức tay nghề thật.
Vì sao tay nghề quan trọng hơn loại đá
Đá đẹp trong tay thợ vội vẫn ra tranh tầm thường; đá phổ biến trong tay thợ giỏi có thể ra tranh rất có hồn. Lý do là tranh đá được xem bằng mắt, và mắt nhận ra bố cục, đường nét, chuyển tông trước khi nhận ra loại khoáng vật. Hầu hết người xem không phân biệt được thạch anh với mã não khi nhìn từ xa, nhưng ai cũng thấy được một khuôn mặt có khối hay không.
Tay nghề còn quyết định độ bền. Mảnh đá mài khít, bám keo đều thì ít bong hơn mảnh lỏng lẻo được lấp keo dày. Bề mặt phẳng thì dễ lau, ít đọng bụi ở mép mảnh. Một bức tranh treo nhiều năm không phải sửa là nhờ những thứ đó.
Ở chiều ngược lại, đá quý hiếm đặt trong một bố cục vụng thì giá trị đá vẫn còn, nhưng giá trị bức tranh với tư cách một tác phẩm thì thấp. Người mua đang mua tranh, không phải mua một bao đá.
Điều này không có nghĩa là bỏ qua loại đá. Đá tốt và tay nghề tốt cùng có mặt thì mới thành bức tranh đáng giá. Nhưng nếu phải chọn giữa đá đắt làm vội và đá phổ biến làm kỹ, người làm nghề lâu năm thường khuyên chọn cái sau.
Khi “làm thủ công” được dùng làm cái cớ
“Thủ công hoàn toàn” nhưng bề mặt phẳng lì không thấy đường ghép. Tranh ghép mảnh thủ công luôn có đường ghép; không có thì có thể là kỹ thuật khác.
“Nghệ nhân lâu năm” mà không cho xem tranh cũ. Tay nghề phải nhìn được, không chỉ nghe kể.
Các bức “thủ công” giống nhau như đúc. Đá tự nhiên mỗi mảnh một vân; nhiều bức vân giống hệt là dấu hiệu nên hỏi thêm.
Giá cao vì tên người làm. Tên tuổi có giá trị riêng, nhưng nên kiểm bằng chính bức tranh trước mặt.
Chi tiết nhỏ được vẽ bằng sơn mà không nói. Không sai nếu được nói thật; nhưng không nên tính giá như ghép đá.
Thời gian làm được kể rất dài mà tranh đơn giản. Giờ công phải tương xứng với độ chi tiết thấy được.
Từ chối cho lật mặt sau. Lý do “sợ hư” hiếm khi đúng với tranh có khung chắc.
Tự đánh giá tay nghề trong năm phút
Khi đứng trước một bức tranh đá ở cửa hàng, có thể làm lần lượt:
- Đứng xa vài bước. Tranh có rõ bố cục, có điểm nhìn, có chiều sâu không.
- Lại gần nhìn một chi tiết nhỏ. Chọn mắt, hoa, hoặc chữ; xem mảnh có mép gọn không.
- Nghiêng đầu dưới đèn. Xem mặt phẳng, độ bóng, keo tràn.
- Lần theo một đường ghép dài. Đi theo đường ranh giữa hai màu, xem có đều và đúng hình.
- Lật ra mặt sau nếu được phép. Nền, che chắn, móc treo.
- Hỏi người bán một câu về vân. “Vân chỗ này chọn thế nào?” Thợ có nghề sẽ kể được.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tranh đá quý được làm thủ công kỹ?
Nhìn đường ghép ở chỗ hai màu gặp nhau, mép các mảnh nhỏ, hướng vân đá và độ phẳng khi nghiêng dưới đèn. Tranh làm kỹ có đường ghép khít đều, vân đi theo hình.
Đường ghép rõ có phải là tranh kém không?
Không. Tranh ghép mảnh luôn có đường ghép; điều cần xem là đường ghép khít, đều và đi đúng hình hay hở rộng, lấp keo dày.
Đá đắt mà làm vội có giá trị không?
Giá trị đá vẫn còn, nhưng giá trị bức tranh như một tác phẩm thấp đi nhiều. Người mua tranh nên trả tiền cho cả đá lẫn tay nghề nhìn thấy được.
Tranh đá thủ công có giống hệt nhau không?
Không thể giống hệt, vì mỗi mảnh đá tự nhiên có vân riêng. Nhiều bức giống như đúc là dấu hiệu nên hỏi thêm về kỹ thuật làm.
Mặt sau tranh đá nói lên điều gì?
Mặt sau cho thấy tấm nền, cách che chắn và móc treo. Người làm cẩn thận mặt trước thường cũng cẩn thận mặt sau, nên đây là chỗ đáng xem.
Tay nghề có ảnh hưởng tới độ bền tranh đá không?
Có. Mảnh đá mài khít, bám keo đều thì ít bong; bề mặt phẳng thì dễ lau, ít đọng bụi. Tranh làm vội thường lộ lỗi sau một hai mùa ẩm.
