Tranh bột đá trộn keo là tranh mà vật liệu chính là bột đá nghiền mịn trộn với nhựa, đổ khuôn hoặc trát thành mảng rồi tô màu; nhìn kỹ sẽ không thấy đường ghép giữa các mảnh. Đá ép là vụn hoặc bột đá được kết lại bằng keo dưới lực ép, rồi cắt mài như một viên đá. Cả hai đều có đá trong thành phần, nhưng không phải là tranh ghép từ những mảnh đá tự nhiên nguyên khối.
Ba khái niệm này hay bị nói lẫn ở cửa hàng, có khi vô tình, có khi cố ý. Câu “tranh làm từ đá quý” đúng về chữ với cả ba loại, nhưng một bức ghép từ hàng trăm mảnh thạch anh, mã não được cắt mài riêng và một bức đúc từ bột đá có giá công khác nhau một trời một vực. Bài này tách từng loại ra, chỉ chỗ nhận biết, và nói thật ưu nhược của từng thứ.
Bột đá trộn keo được làm thế nào?
Bột đá ở đây thường là đá nghiền thật mịn, có khi là đá phổ biến như đá vôi, đá trắng, có khi là vụn của chính các loại đá màu thừa ra từ xưởng. Bột được trộn với nhựa lỏng và chất đóng rắn, thêm bột màu nếu cần, rồi đổ vào khuôn silicon có sẵn hình nổi hoặc trát lên tấm nền theo mảng.
Ưu điểm là làm được hàng loạt, nhẹ hơn tranh ghép đá nguyên mảnh, hình nổi mềm mại, giá dễ chịu. Một mẫu khuôn đẹp có thể cho ra nhiều bức giống hệt nhau, nên loại này hay thấy ở những cửa hàng bày nhiều bức cùng đề tài, cùng cỡ.
Nhược điểm nằm ở chiều sâu và độ sống. Bột đá trộn keo đông lại thành khối đục đều, ánh sáng không đi vào được như vào một mảnh thạch anh mài mỏng. Màu thường là màu pha vào hoặc sơn lên mặt, nên gặp nắng gắt lâu ngày dễ ngả. Về độ bền cơ học thì loại tốt vẫn khá chắc, không phải hàng dễ vỡ.
Nói công bằng: nếu người mua cần một bức tranh nổi màu đá, treo cho đẹp tường, ngân sách vừa phải, thì tranh bột đá là lựa chọn hợp lý. Vấn đề chỉ phát sinh khi nó được đặt cạnh lời “ghép đá quý tự nhiên” và giá tương ứng.
Ba loại vật liệu hay bị gọi chung là “đá”
Đá tự nhiên nguyên mảnh. Cắt từ khối đá thật, mài thành mảnh theo hình phác thảo, mỗi mảnh vân riêng. Đây là cái mà phần lớn người mua nghĩ tới khi nghe “tranh ghép đá quý”.
Đá xử lý ổn định. Đá thật nhưng xốp, được ngấm nhựa để cứng và bền hơn. Ngọc lam là ví dụ hay gặp. Vẫn là mảnh đá, chỉ có thêm nhựa ở trong.
Đá ép, đá tái tạo. Vụn hoặc bột đá trộn keo, ép thành khối rồi cắt như đá. Nhìn qua giống đá, nhưng soi gần thấy các hạt nhỏ góc cạnh nằm trong nền keo.
Đá vụn rải trên nền keo. Vụn đá thật cỡ hạt gạo, hạt đậu, rắc lên lớp keo còn ướt để tạo mảng trời, mặt nước, thảm cỏ. Rất phổ biến ở phần nền tranh.
Bột đá trộn keo đổ khuôn. Như phần trên: khối liền, đục đều, không có đường ghép, nhiều bức có thể giống hệt nhau.
Nhựa giả đá. Không có đá hoặc gần như không có, chỉ có nhựa pha màu tạo vân. Không thuộc nhóm bài này bàn nhưng hay bị trộn vào câu chuyện.
Tranh trộn nhiều loại. Thường gặp nhất trên thị trường: chi tiết chính là đá nguyên mảnh, nền là đá vụn hoặc keo màu. Không sai, miễn người bán nói rõ.
Năm bước nhận ra bột đá, đá ép ngay tại chỗ
Không cần chạm mạnh, chỉ cần một chiếc kính lúp và ánh sáng xiên.
- Tìm đường ghép. Tranh ghép nguyên mảnh có khe keo bao quanh từng mảnh. Một con ngựa, một cánh hoa không có đường ghép nào bên trong, chuyển khối mềm như đất nặn, thì nhiều khả năng là đúc.
- Soi hạt trong mảnh. Đá ép dưới kính lúp lộ các hạt nhỏ sắc cạnh, khác màu nhau, nằm trong nền keo màu đồng nhất. Đá nguyên mảnh có vân chạy liên tục.
- Nhìn mép mảnh. Mảnh đá nguyên khối khi mài có cạnh sắc vừa phải. Mảnh đúc có cạnh bo đều, đôi khi còn dấu ba-via mỏng từ khuôn.
- Đặt hai bức cùng mẫu cạnh nhau. Nếu cửa hàng có hai bức cùng đề tài, cùng cỡ, so từng chi tiết nhỏ. Giống nhau tới từng gợn là dấu hiệu của khuôn.
- Hỏi thẳng tỷ lệ. Hỏi người bán phần nào là đá nguyên mảnh, phần nào là đá vụn, phần nào là bột đá hay keo màu. Người làm nghề thật trả lời được ngay và chỉ tay vào từng vùng.
Đá ép có bền không, có đáng tiền không?
Đá ép tốt bền ngang nhiều loại đá mềm, và nhờ có keo nên ít bị nứt vỡ hơn khi cắt mỏng. Đó là lý do một số xưởng dùng nó cho những chi tiết nhỏ, mảnh, dễ gãy nếu làm bằng đá nguyên khối. Dùng như vậy là hợp lý về kỹ thuật.
Điều cần biết là đá ép không mang giá trị chất liệu của đá nguyên khối cùng tên. Một mảnh “ngọc lam ép” và một mảnh ngọc lam nguyên khối có thể nhìn na ná ở khoảng cách một mét, nhưng giá trị khác nhau xa. Nếu tranh được quảng cáo theo tên một loại đá đắt, câu hỏi “nguyên khối hay ép” phải được trả lời rõ ràng.
Về độ bền màu và độ bền theo thời gian, keo trong đá ép và bột đá có thể ngả vàng nhẹ dưới nắng gắt nhiều năm, giống mọi loại nhựa. Treo trong nhà, tránh nắng chiếu thẳng thì chuyện này chậm hơn nhiều.
Đáng tiền hay không nằm ở giá. Tranh bột đá, đá ép bán đúng giá của nó là món hàng tử tế. Bán với giá của tranh ghép nguyên mảnh thì không.
So sánh nhanh ba kiểu làm tranh đá
Bảng dưới gom những điểm người mua hay hỏi nhất; con số cụ thể về giá không nêu vì thay đổi theo từng xưởng và từng bức.
| Tiêu chí | Ghép đá nguyên mảnh | Đá ép, đá vụn rải keo | Bột đá trộn keo đúc |
|---|---|---|---|
| Đường ghép | Có, quanh từng mảnh | Có ở ranh mảng, hạt lộn xộn trong mảng | Không, khối liền |
| Vân | Liên tục, mỗi mảnh một kiểu | Hạt góc cạnh nhiều màu | Đều, có thể lặp giữa các bức |
| Chiều sâu ánh sáng | Rõ ở đá trong | Vừa phải | Ít, đục đều |
| Trọng lượng | Nặng | Trung bình | Nhẹ hơn |
| Giờ công | Cao, phụ thuộc số mảnh | Trung bình | Thấp mỗi bức khi làm hàng loạt |
| Khả năng có hai bức giống hệt | Gần như không | Thấp | Cao |
Giá của một bức tranh được hình thành từ loại đá, tỷ lệ đá nguyên mảnh, kích thước, độ phức tạp của mẫu và số giờ công; nhìn bảng trên sẽ hiểu vì sao hai bức “cùng là tranh đá” có thể chênh nhau nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Tranh bột đá có phải tranh đá quý không?
Có đá trong thành phần nhưng không phải tranh ghép từ mảnh đá quý nguyên khối. Gọi đúng tên là tranh bột đá hoặc tranh đá đúc, và giá phải tương ứng với cách làm đó.
Đá ép có phải đá giả không?
Đá ép có nguyên liệu là đá thật, nhưng đã nghiền vụn và kết lại bằng keo, nên không có giá trị như đá nguyên khối cùng tên. Mua tranh có đá ép không sai, chỉ cần người bán ghi rõ.
Làm sao biết tranh được đổ khuôn?
Dấu hiệu rõ nhất là không có đường ghép bên trong các hình lớn, cạnh bo đều, và nhiều bức cùng mẫu giống nhau tới từng chi tiết nhỏ. Soi dưới kính lúp thường thấy khối đục đều, đôi khi có bọt khí nhỏ.
Tranh đá vụn rải keo có bền không?
Bền nếu keo tốt và lớp phủ đủ dày, vì các hạt được giữ chắc trong keo. Điểm yếu thường ở mép tranh và chỗ hạt lớn nhô cao, dễ bị va quẹt làm bong khi vận chuyển hoặc lau mạnh.
Có nên mua tranh bột đá làm quà?
Có thể, nếu người tặng biết rõ mình mua gì và giá hợp lý. Chỉ nên tránh giới thiệu với người nhận là tranh ghép đá quý nguyên mảnh, để khỏi khó xử nếu họ đem đi xem.
