Cửu ngư quần hội là đề tài chín con cá bơi tụ lại với nhau, mang lời chúc gia đạo sung túc, dư dả và sum vầy. Ý nghĩa đến từ lối chơi chữ: trong tiếng Hán, chữ “ngư” là cá đọc giống chữ “dư” là dư thừa, còn “cửu” là chín đọc giống chữ có nghĩa lâu dài. Chín con cá quần tụ vì vậy được hiểu là “dư dả lâu dài, cả nhà sum họp”.
Trong tranh đá quý, cửu ngư là đề tài khó làm đẹp hơn người ta tưởng. Chín con cá cùng loài, cùng màu dễ thành một đám đỏ cam lẫn vào nhau; vảy cá nếu không ghép kỹ thì trông như vải hoa. Bài này nói rõ ý nghĩa, những quan niệm hay gặp về con cá đen và hướng cá bơi, rồi chỉ chỗ thợ cả nhìn khi chấm một bức tranh cá.
Vì sao lại là chín con cá?
Văn hoá Á Đông thích chơi chữ đồng âm trong tranh, và cửu ngư là ví dụ điển hình. “Niên niên hữu dư”, năm nào cũng có dư, là câu chúc Tết quen thuộc, thường được vẽ bằng hình con cá. Thêm con số chín, vốn được hiểu là số lớn nhất trong các số đơn và đồng âm với chữ lâu bền, thì lời chúc thành “dư dả, bền lâu”.
Chữ “quần hội” là tụ họp, nên bố cục chuẩn của đề tài là chín con cá bơi quây quần, thường theo vòng tròn hoặc hình xoáy, chứ không bơi tản mạn mỗi con một hướng. Hình vòng tròn còn gợi sự viên mãn, đoàn viên. Nhiều nhà chọn đề tài này cho phòng khách, phòng ăn chính là vì ý sum họp.
Loài cá hay được chọn là cá chép, vì cá chép gắn với tích vượt vũ môn hoá rồng, mang thêm ý chí tiến thủ, học hành đỗ đạt. Cũng có bức dùng cá vàng, nhỏ nhắn, màu sắc tươi, hợp không gian gia đình hơn văn phòng.
Ý nghĩa đẹp là phần văn hoá, không phải cam kết. Một bức cửu ngư không làm tăng thu nhập, nhưng nó là một lời chúc treo trên tường, và người nhìn vào hiểu được lời chúc đó.
Những quan niệm hay gặp quanh tranh cửu ngư
Tám cá đỏ, một cá đen. Có nơi quan niệm con cá đen đóng vai “gánh” điều không may cho cả đàn; nhiều bức theo bố cục này. Đây là tập quán, không bắt buộc.
Cá bơi vào trong. Như tranh ngựa, người ta thích đàn cá bơi về phía trong nhà, mang ý tài lộc tìm đến.
Mặt nước trong, êm. Nước trong xanh, sóng nhẹ được ưa hơn nước đục, sóng xoáy dữ.
Cá kèm hoa sen. Hình “liên niên hữu dư”: chữ “liên” nghĩa là sen đồng âm với chữ “liên” nghĩa là liền, nối tiếp, thành lời chúc năm nào cũng dư.
Cá chép vượt sóng. Một con cá chép nhảy lên khỏi mặt nước gợi tích vượt vũ môn, hợp phòng học, quà cho người đi thi.
Màu đỏ cam. Màu ấm của cá chép đỏ được ưa vì vui mắt, hợp không khí gia đình.
Treo phòng ăn, phòng khách. Hai chỗ hay chọn vì gắn với sum họp; ít người treo trong phòng ngủ.
Rong, bèo, lá sen trôi. Vài cọng rong hay chiếc lá sen trôi tạo nhịp cho mặt nước; nhiều quá sẽ che cá và làm bố cục rối.
Chỗ khó của tranh cá bằng đá: vảy, vây và mặt nước
Vảy cá là phép thử tay nghề rõ nhất. Ở bức làm kỹ, thân cá được ghép bằng nhiều mảnh đá nhỏ có chuyển tông từ lưng sẫm xuống bụng nhạt, và vảy được gợi bằng chính đường ghép, chạy theo đường cong của thân. Ở bức làm vội, thân cá là một mảng đá, vảy được vẽ hoặc khắc lên bề mặt, nhìn gần thấy rõ là hoa văn đắp vào.
Vây và đuôi cá chép mỏng, xoè như dải lụa. Đây là chỗ đá dễ gãy khi cắt mảnh, nên nhiều xưởng dùng đá mỏng có độ trong để ánh sáng xuyên qua, như vây cá thật dưới nước. Đuôi cá làm bằng một khối dày đục thì con cá trông nặng nề, như cá gỗ.
Mặt nước quyết định chín con cá có tách nhau ra được không. Nền nước nên tương phản với màu cá: cá đỏ cam trên nước xanh. Thợ giỏi để vân đá nước chạy theo vòng bơi của đàn cá, khiến cả bức có chuyển động xoáy nhẹ. Nền nước một màu phẳng lì làm đàn cá như dán lên.
Mắt cá, cũng như mắt ngựa, là một chi tiết nhỏ nói lên nhiều điều. Mảnh đá đen bóng riêng cho mắt khiến con cá có thần; chấm sơn thì mất.
Đọc một bức cửu ngư trong năm phút
Áp dụng khi đứng trước bức tranh, trước khi nghe người bán kể ý nghĩa.
- Đếm cá và nhìn bố cục. Chín con có quây quần thành vòng không, có con nào bị che mất quá nửa không.
- Nhìn từ xa xem cá có tách khỏi nền. Màu cá và màu nước có đủ tương phản không.
- Lại gần xem vảy. Vảy là đường ghép đá hay là hoa văn vẽ, khắc.
- Xem vây và đuôi. Mỏng, có độ trong, xoè theo hướng bơi.
- Xem mắt. Mảnh đá riêng hay chấm màu.
Nếu cả năm điểm đều ổn, câu chuyện ý nghĩa của người bán sẽ là phần thêm. Nếu không, ý nghĩa đẹp tới đâu cũng không bù được.
Chọn tranh cửu ngư theo không gian và người nhận
Phòng ăn. Khổ ngang vừa phải, treo trên tủ thấp hoặc tường cạnh bàn ăn, ngang tầm mắt người ngồi.
Phòng khách. Khổ lớn hơn, có thể chọn bố cục cá kèm sen để mềm mại.
Cửa hàng, quán ăn. Màu đỏ cam rực, nhìn từ xa rõ, hợp không khí buôn bán.
Gia đình nhiều thế hệ. Ý sum họp được hiểu ngay, người lớn tuổi thường thích.
Quà tân gia. Lời chúc dư dả, đầm ấm hợp với nhà mới.
Người đi học, đi thi. Chọn bức cá chép vượt sóng thay vì cửu ngư.
Phòng làm việc. Có thể, nhưng tranh cá mang không khí gia đình nhiều hơn; văn phòng thường chọn ngựa hoặc thuyền buồm.
Câu hỏi thường gặp
Cửu ngư quần hội nghĩa là gì?
Là chín con cá tụ hội, mang lời chúc dư dả, lâu dài và sum họp. Ý nghĩa đến từ chơi chữ đồng âm: “ngư” đọc giống “dư”, “cửu” đọc giống chữ có nghĩa lâu bền.
Vì sao tranh cửu ngư có một con cá đen?
Có nơi quan niệm con cá đen giúp “gánh” điều không may cho cả đàn, nên nhiều bức theo bố cục tám cá đỏ một cá đen. Đây là tập quán văn hoá; bức chín cá cùng màu cũng hoàn toàn bình thường.
Tranh cửu ngư treo ở đâu hợp nhất?
Phòng ăn và phòng khách là hai chỗ hay chọn, vì gắn với ý sum họp. Theo quan niệm phổ biến, nên để đàn cá bơi vào trong nhà.
Cá chép hay cá vàng tốt hơn cho tranh?
Cá chép gắn với tích vượt vũ môn, mang thêm ý tiến thủ; cá vàng nhỏ nhắn, màu tươi, hợp không gian gia đình. Chọn theo gu và nội thất, không có loài nào tốt hơn tuyệt đối.
Làm sao biết tranh cá ghép đá kỹ hay không?
Xem vảy là đường ghép giữa các mảnh đá hay là hoa văn vẽ lên, vây và đuôi có mỏng và trong không, mắt có phải mảnh đá riêng không. Ba chỗ đó lộ gần hết tay nghề.
