Lịch bảo quản tranh đá quý quanh năm: tuần, tháng, mùa, năm

Giữ tranh đá quý bền đẹp nhiều năm không đòi hỏi nhiều công, chỉ đòi hỏi làm đều theo một lịch: phẩy bụi khô mỗi một đến hai tuần, soi đèn kiểm viên đá mỗi tháng, kiểm hệ treo và mặt sau nửa năm một lần, cộng thêm vài việc riêng trước mùa ẩm, mùa nắng, và mỗi lần nhà sơn sửa hay chuyển đi. Phần lớn hư hỏng mà xưởng gặp đều đã có dấu hiệu từ nhiều tháng trước, chỉ là không ai nhìn đúng lúc.

Bài này gom mọi việc bảo quản vào một lịch duy nhất, có bảng để dán trong tủ, có cách điều chỉnh cho nhà gần biển, gần bếp, phòng chạy máy lạnh cả ngày, và có phần riêng cho hai thời điểm tranh đá dễ hỏng nhất: lúc thợ sơn vào nhà và lúc dọn nhà đi. Những việc chi tiết như lau bụi, xử lý ẩm, chắn nắng, kiểm móc treo đã có bài riêng; ở đây là bức tranh toàn cảnh để biết việc nào làm lúc nào.

Vì sao tranh đá cần một lịch, không phải nhớ đâu làm đó?

Tranh đá hỏng chậm. Một đường keo ngả vàng mất vài năm, một con vít khoen lỏng mất vài mùa, một tấm ván ngậm ẩm mất vài đợt nồm. Không có ngày nào bức tranh trông khác hẳn ngày hôm trước, nên mắt người ở trong nhà quen dần với sự thay đổi. Người khách lâu năm không ghé lại nhìn thấy ngay bức tranh xỉn đi, còn chủ nhà thì không.

Lịch giải quyết đúng chỗ đó: biến việc nhìn kỹ bức tranh thành một thói quen có hẹn, không phụ thuộc vào việc có để ý hay không. Mười phút mỗi tháng soi đèn nghiêng phát hiện viên đá lỏng khi nó mới nhún nhẹ, thay vì khi nó đã nằm dưới sàn. Mười lăm phút nửa năm một lần nhấc tranh kiểm móc tìm ra sợi dây sờn trước khi nó đứt.

Lịch cũng giúp tránh lỗi ngược lại: làm quá tay. Có nhà thương tranh, tuần nào cũng lau ẩm, tháng nào cũng đánh xi, và chính sự chăm chút đó đưa nước vào khe ghép, đưa hoá chất lên mặt keo. Một lịch rõ ràng cho biết việc gì cần làm thường, việc gì chỉ làm khi có dấu hiệu, và việc gì không bao giờ cần làm.

Không cần một lịch phức tạp. Bảng dưới đây đủ cho phần lớn gia đình và văn phòng; nhà có điều kiện đặc biệt thì thêm vài dòng ở các mục sau.

Bảng lịch bảo quản tranh đá quý

Thời gian ước tính cho một bức tranh cỡ phòng khách, một người làm. Tranh lớn hoặc nhiều tranh thì nhân lên tương ứng.

Phần lớn các dòng trong bảng là nhìn và ghi lại, rất ít dòng là can thiệp. Đó là tỉ lệ đúng: với tranh đá, phát hiện sớm quan trọng hơn ra tay nhiều.

Việc hằng tuần và hằng tháng làm cho đúng

Phẩy khô là chính. Việc hằng tuần chỉ là phẩy bụi khô, không có nước. Cách làm chi tiết, dụng cụ và thứ tự từng bước có trong bài lau bụi tranh đá quý đúng cách.

Đi từ trên xuống, khung trước mặt sau. Cạnh trên khung là nơi bụi rơi xuống mặt tranh, lau nó đầu tiên; cạnh dưới khung gom bụi cuối cùng.

Soi đèn nghiêng mỗi tháng. Ánh sáng đèn trần chiếu thẳng không cho thấy viên đá lỏng hay khe nứt. Đèn pin cầm thấp, rọi sát gần như song song mặt tranh mới thấy bóng đổ của những thay đổi nhỏ.

Ấn thử vài viên ở nửa dưới. Đeo găng, ấn rất nhẹ vào vài viên nhỏ ở vùng dưới tranh, nơi ẩm hay dồn về. Viên nào nhún là ghi lại, không chạm vào nữa.

Ngửi ở cạnh dưới. Mùi ẩm mốc ở cạnh dưới khung là tín hiệu sớm của chuyện mặt sau, đến trước cả vết mốc.

Nhìn lại vệt nắng. Mỗi tháng liếc qua xem vệt nắng trong phòng đã dịch tới đâu, có chạm tới mép tranh vào giờ nào không.

Kiểm độ cân của tranh. Tranh tự nghiêng đi dù không ai chạm là dấu hiệu một điểm treo đang trượt. Ghi lại để kiểm trong lần nhấc tranh tiếp theo, hoặc kiểm ngay nếu nghiêng rõ.

Ghi vào sổ. Một dòng ngắn: ngày, làm gì, thấy gì. Không thấy gì cũng ghi, để biết lần cuối mọi thứ còn ổn là khi nào.

Theo mùa: mỗi miền một kiểu thời tiết khó

Ở miền Bắc, khó nhất là những đợt nồm cuối đông, đầu xuân: nền nhà đổ mồ hôi, tường loang, kính đọng nước. Đây là lúc ván nền và khung gỗ ngậm ẩm nhiều nhất. Trước mùa nồm nên tháo tranh xem mặt sau một lần, thay gói hút ẩm, chuẩn bị máy hút ẩm cho phòng treo tranh, và nhớ đóng cửa những ngày ẩm. Toàn bộ dấu hiệu và cách xử lý khi đã lỡ mốc có trong bài tranh đá quý bị ẩm mốc mùa nồm.

Mùa đông miền Bắc còn có những đợt hanh khô, độ ẩm xuống thấp. Gỗ khung co lại, mối ghép góc có thể hở ra, vít khoen lỏng dần. Sau mùa hanh nên kiểm lại khoen và góc khung. Đây là cặp co giãn mà tranh đá ở miền Bắc chịu mỗi năm: nồm làm gỗ nở, hanh làm gỗ co.

Ở miền Nam, mùa mưa kéo dài nhiều tháng, có những đợt mưa dầm nhiều ngày khiến nhà ẩm liên tục. Mùa khô thì nắng gắt, nhất là những nhà có cửa kính lớn hướng tây. Lịch hợp lý là kiểm mặt sau trước mùa mưa và theo dõi kỹ vệt nắng trong mùa khô, chỉnh rèm hoặc đổi chỗ khi thấy nắng chạm vào mặt tranh nhiều giờ.

Ở miền Trung, ngoài mưa bão cuối năm, nhiều nơi còn có những đợt gió tây khô nóng vào mùa hè, nhiệt độ trong nhà lên cao. Tranh đá treo ở tường hứng nắng chiều chịu tải nhiệt lớn trong những tuần đó. Trước mùa bão thì nên xem lại hệ treo, vì nhà phải mở đóng cửa liên tục, gió lùa mạnh và đồ đạc hay bị xê dịch.

Nhà ở vùng cao như các khu du lịch nhiều sương thì ẩm gần như quanh năm, sáng sương mù, trưa nắng, đêm lạnh. Với những nơi đó, máy hút ẩm và việc kê tranh cách tường không phải biện pháp theo mùa mà là chuyện thường xuyên.

Nhà có điều kiện đặc biệt: gần biển, gần bếp, máy lạnh cả ngày

Nhà gần biển có thêm hơi muối. Hơi muối không làm hỏng thạch anh hay mã não, nhưng ăn mòn mọi thứ kim loại: móc treo, đinh ghim giữ ván, khoen, dây cáp, khung nhôm hay khung sắt mạ. Ở những nhà này nên dùng móc và phụ kiện bằng thép không gỉ, kiểm hệ treo dày hơn bình thường, khoảng mỗi quý một lần, và lau khung kim loại bằng khăn khô thường xuyên. Một vệt gỉ nhỏ ở khoen treo là đủ lý do để thay.

Tranh gần bếp, trong quán ăn, nhà hàng thì lớp nhờn là kẻ thù chính. Phẩy bụi khô không đủ, cần lịch lau ẩm nhẹ vài tháng một lần, và cần treo xa khu nấu nhất có thể. Kính có ích ở đây, vì lau một tấm kính nhờn dễ hơn rất nhiều so với lau hàng trăm khe ghép.

Phòng chạy máy lạnh cả ngày như văn phòng, phòng họp, sảnh khách sạn thì không khí khô và ổn định, đó là điều tốt cho tranh. Vấn đề chỉ đến khi tranh treo ngay trước miệng gió, kính bị thổi lạnh rồi đọng hơi khi tắt máy, hoặc khi văn phòng tắt máy lạnh cả kỳ nghỉ dài, phòng đóng kín, ẩm tăng dần. Trước kỳ nghỉ dài, nếu có thể, để một máy hút ẩm chạy hẹn giờ hoặc nhờ bảo vệ mở cửa thông gió vào những ngày khô.

Phòng thờ thắp nhang hằng ngày thì tranh chịu khói và tàn nhang. Không đặt tranh thẳng phía trên bát hương, giữ khoảng cách đủ để khói tản ra trước khi chạm mặt tranh.

Khi sơn sửa nhà hoặc chuyển nhà: các bước cất tranh đá

Hai thời điểm tranh đá dễ hỏng nhất trong đời nó không phải mùa nồm mà là lúc thợ vào nhà và lúc dọn nhà. Bụi xi măng, sơn bắn, va chạm khi khiêng đồ gây hư hại nhanh hơn mọi thứ khác.

1. Tháo tranh xuống trước khi thợ vào. Không để tranh trên tường "vì phòng này không sửa". Rung động khi khoan đục phòng bên, bụi bay khắp nhà, và thợ không phải lúc nào cũng nhớ tranh đá treo ở đâu.
2. Chụp ảnh tình trạng tranh. Chụp mặt trước, mặt sau, các góc. Nếu có chuyện, đây là căn cứ để biết hư hại xảy ra trước hay sau.
3. Bọc mặt tranh bằng vải sạch, không bọc ni lông sát mặt đá. Ni lông bọc kín giữ hơi ẩm, và nếu áp trực tiếp có thể dính vào keo trong thời tiết nóng. Phủ một lớp vải cotton sạch hoặc giấy không axit trước, rồi mới đến lớp chống va.
4. Bảo vệ góc. Gắn bốn miếng bọc góc bằng bìa cứng hoặc xốp. Tranh đá rơi hay va thường chạm góc trước.
5. Dựng đứng, không nằm chồng. Cất tranh dựng đứng theo cạnh dài, tựa vào tường trong một phòng không sửa, kê chân bằng hai thanh gỗ hoặc tấm xốp. Không đặt nằm rồi chất đồ lên trên.
6. Đánh dấu rõ. Ghi chữ dễ vỡ, nặng, mặt trước hướng nào lên lớp bọc ngoài, để người khiêng biết cầm thế nào.
7. Chuyển tranh bằng xe riêng nếu được. Khi chuyển nhà, tranh đá lớn nên đi trong khoang riêng hoặc cố định đứng sát vách thùng xe, không để lẫn với bàn ghế có thể đổ vào.
8. Chờ sơn khô, bụi lắng rồi mới treo. Treo tranh lên tường sơn còn ẩm, hơi sơn và hơi nước đọng vào mặt sau và vào khoang kính. Nên để tường khô ráo vài ngày, lau bụi khắp phòng trước, treo tranh sau cùng.

Ở nhà mới, đừng treo lại theo thói quen cũ. Tường mới có thể là vách thạch cao, gạch lỗ, có thể hướng nắng khác. Đây là dịp tốt để chọn lại chỗ treo theo hướng dẫn trong bài kiểm khung và móc treo cho tranh đá nặng và để tránh vệt nắng mới.

Sai lầm thường gặp khi bảo quản tranh đá

Lau ẩm mỗi tuần cho "sạch hẳn". Nước đưa bụi vào khe thành bùn và đi xuống ván. Lau ẩm chỉ khi có lớp nhờn, không phải việc hằng tuần.

Dùng đồ lau nhà, lau kính đa năng. Nhiều chất tẩy rửa gia dụng có amoniac, axit hoặc dung môi, không hợp với đá mềm và keo.

Phơi nắng cho khô sau mùa nồm. Ván ngậm nước gặp nóng thì cong. Khô chậm trong nhà mới an toàn.

Thoa dầu cho đá bóng. Bóng vài ngày rồi hút bụi, ngả vàng, thấm vào đá xốp không rút ra được.

Treo lại bằng hệ móc cũ sau khi chuyển nhà. Tường mới khác tường cũ, móc cũ có thể đã mỏi. Hệ treo nên làm lại theo tường mới.

Để tranh trên tường khi sơn sửa phòng bên cạnh. Rung động và bụi đi xa hơn người ta nghĩ.

Dán tạm viên đá bong bằng keo 502. Để lại vệt trắng, mối dán giòn, xưởng sửa lại mất công gỡ.

Chỉ nhìn mặt trước. Phần lớn chuyện bắt đầu ở mặt sau: ván, khung, móc. Mặt trước chỉ báo khi đã muộn.

Không giữ lại giấy tờ, đá thừa. Khi cần sửa, không biết tranh làm bằng đá gì, xưởng nào làm, có đá thừa hay không, là mất nhiều công tra lại.

Hai tình huống thường gặp

Tình huống thứ nhất: một căn nhà phố ở miền Bắc, tranh đá phong cảnh treo trên tường phòng khách tầng một, phía sau là nhà vệ sinh. Ba năm đầu không có gì. Năm thứ tư, sau một đợt nồm dài, gia chủ thấy hai viên đá nhỏ ở góc dưới bên phải rơi xuống mặt tủ. Tháo tranh ra thì mặt sau mốc kín một mảng, ván phồng ở góc, tường phía sau loang một hình chữ nhật đậm màu. Nếu có lịch kiểm mặt sau đầu mùa nồm, mảng mốc đó đã được thấy từ năm trước, khi nó còn là vài đốm trắng; và có lẽ bức tranh đã được dời sang bức tường khác từ lâu.

Tình huống thứ hai: một văn phòng ở miền Nam, tranh đá lớn treo ở sảnh, đối diện vách kính hướng tây. Năm đầu tranh rực rỡ dưới nắng chiều. Đến năm thứ ba, nhân viên lâu năm thấy đường ghép vùng trời đã vàng hơn vùng đất, và vài vết nứt chân chim chạy trong những mảng keo rộng. Không ai làm gì sai trong việc lau chùi; chỉ là không ai theo dõi vệt nắng. Một tấm phim lọc tia cực tím cho vách kính, hoặc đơn giản dời tranh sang tường đối diện, đã có thể giữ màu cho cả bức. Vì sao keo ngả vàng và loại đá nào nhạy với nắng có trong bài tranh đá quý treo chỗ có nắng có phai màu không.

Cả hai trường hợp có chung một điểm: dấu hiệu có từ sớm, nằm ở chỗ ít người nhìn (mặt sau, đường keo, vệt nắng), và có thể thấy bằng mười phút mỗi tháng. Đó là toàn bộ lý do để có một lịch.

Sổ theo dõi bức tranh: nên ghi những gì

Thông tin gốc của tranh. Ngày mua, nơi mua, kích thước, trọng lượng nếu biết, có kính hay không.

Danh sách loại đá. Xin nơi bán ghi rõ các loại đá chính dùng trong tranh, đá nào tự nhiên, đá nào đã qua xử lý như nhuộm. Thông tin này quyết định cách lau và mức tránh nắng.

Vật liệu nền và khung. Ván nền loại gì, khung gỗ gì, có xử lý chống ẩm, chống mối không.

Liên hệ xưởng làm tranh. Tên nơi bán, cách liên lạc, chính sách bảo hành nếu có.

Đá thừa và vị trí cất. Nếu có mảnh đá thừa gửi kèm, ghi rõ cất ở đâu.

Ảnh chụp hằng năm. Cùng một góc, cùng giờ trong ngày, cùng ánh sáng. So ảnh là cách duy nhất thấy được sự đổi màu rất chậm.

Nhật ký kiểm tra. Ngày soi đèn, ngày kiểm móc, những gì thấy được, những gì đã sửa.

Lần sửa chữa. Ai sửa, sửa phần nào, dùng vật liệu gì. Lần sửa sau sẽ cần biết.

Khi nào nên gọi xưởng hoặc người có chuyên môn?

Bảo quản tại nhà dừng ở chỗ nhìn, phẩy bụi, lau nhẹ, kiểm móc và dán lại một viên đá lớn bong gọn. Vượt qua ranh giới đó là việc của người làm nghề. Những dấu hiệu nên gọi xưởng: nhiều viên đá lỏng cùng một vùng; viên đá mất hoặc vỡ; ván nền cong thấy bằng mắt; mặt sau mốc đen chứ không còn là đốm; keo ngả màu rõ hoặc nứt chân chim lan rộng; mặt đá mờ đục sau một lần lau mà không rõ lý do; kính nứt; khung có mối mọt.

Với hệ treo, nếu tranh nặng mà tường là vách thạch cao không rõ có khung xương hay không, hoặc tường gạch lỗ đã phải bắt lại móc nhiều lần, nên mời thợ có kinh nghiệm treo đồ nặng hoặc thợ của chính xưởng tới xem. Những việc liên quan tới tường như thấm dột, ống nước rò sau tường là việc của thợ xây, thợ nước, phải xử lý trước khi treo tranh lại.

Với tranh có giá trị lớn, khi cần biết chắc tranh dùng loại đá gì, có qua xử lý hay không để bảo quản cho đúng, có thể mang những mảnh đá thừa, hoặc chính bức tranh nếu kích thước cho phép, tới đơn vị kiểm định đá quý uy tín để được tư vấn. Đơn vị kiểm định trả lời câu hỏi về vật liệu; xưởng chế tác trả lời câu hỏi về cách sửa. Hai việc đó khác nhau.

Khi đem tranh đi sửa, mang theo sổ theo dõi, ảnh chụp các năm, đá thừa nếu có. Đề nghị xưởng xem trực tiếp, báo rõ phần nào cần làm và vì sao, trước khi bắt tay vào việc.

Câu hỏi thường gặp

Tranh đá quý có cần bảo dưỡng định kỳ ở xưởng không?

Không bắt buộc theo hạn cố định. Nếu bảo quản tại nhà đều đặn và không thấy dấu hiệu bất thường, vài năm cho xưởng xem tổng thể một lần là đủ. Thấy viên lỏng, ván cong, keo nứt thì đem đi sớm hơn.

Nhà đi vắng dài ngày thì nên làm gì với tranh đá?

Kiểm hệ treo trước khi đi, kéo rèm che nắng, và nếu đi trong mùa ẩm thì cân nhắc để máy hút ẩm chạy hẹn giờ. Không cần tháo tranh xuống trừ khi nhà có sửa chữa trong thời gian vắng.

Tranh đá treo ở nhà gần biển cần chú ý gì thêm?

Hơi muối ăn mòn kim loại, nên móc treo, khoen, đinh ghim nên bằng thép không gỉ và kiểm dày hơn, khoảng mỗi quý. Lau khung kim loại bằng khăn khô thường xuyên, thấy gỉ ở phụ kiện treo thì thay ngay.

Có nên bọc ni lông tranh đá khi sơn nhà?

Không nên bọc ni lông sát mặt đá vì giữ ẩm và có thể dính vào keo khi trời nóng. Phủ vải cotton sạch trước, sau đó mới thêm lớp chống va, và tốt nhất là cất tranh ở phòng không sửa.

Chụp ảnh tranh hằng năm để làm gì?

Để so màu. Sự phai hay ngả vàng xảy ra rất chậm, mắt người ở trong nhà không nhận ra. Ảnh chụp cùng góc, cùng ánh sáng qua các năm cho thấy rõ vùng nào đang đổi.

Tranh đá mới mua cần làm gì trong tháng đầu?

Chọn chỗ treo tránh nắng thẳng và tường ẩm, kiểm hệ treo chắc chắn, xin nơi bán thông tin loại đá, vật liệu nền, cách liên hệ bảo hành, và chụp bộ ảnh đầu tiên làm mốc.