Nên đem tranh đá quý đi kiểm định khi bức tranh có giá trị lớn so với túi tiền của mình, khi nó được bán kèm tên một loại đá cụ thể như ngọc lam, lapis, malachite, hoặc khi các phép tự thử cho kết quả mâu thuẫn nhau. Kiểm định trả lời câu hỏi “những mảnh được kiểm là vật liệu gì, có xử lý không”, chứ không định giá cả bức tranh và không chấm tay nghề. Với tranh đã ghép, phòng kiểm định chỉ đo được một phần, nên cần hỏi trước và chuẩn bị đúng.
Người mua tranh đá thường đứng giữa hai thái cực: hoặc không bao giờ nghĩ tới kiểm định vì tưởng phiền phức, hoặc nghĩ kiểm định là một tờ giấy “thật” đóng dấu cho cả bức. Cả hai đều chưa đúng. Bài này nói rõ kiểm định làm được gì, không làm được gì với một bức tranh ghép đá, các bước chuẩn bị để khỏi đi về tay không, và một mẹo trong nghề ít người bán nói ra: xin mảnh đá rời cùng lô.
Bài viết không nêu tên đơn vị kiểm định cụ thể và không nêu chi phí, vì những thứ đó thay đổi và cần hỏi trực tiếp. Tiêu chí chọn nơi kiểm định thì có ở phần dưới.
Kiểm định tranh đá quý thật ra là kiểm cái gì?
Một phòng kiểm định đá quý được lập ra để trả lời những câu hỏi về vật liệu: viên này là khoáng vật gì, tự nhiên hay tổng hợp, có qua xử lý như nhuộm, ngấm nhựa, nung hay không, hay là vật liệu mô phỏng như thuỷ tinh, nhựa. Họ làm việc đó bằng kính hiển vi, các dụng cụ đo quang học và máy phổ, rồi ghi kết luận lên phiếu.
Áp vào tranh đá, điều đó có nghĩa là kết quả chỉ đúng cho những mảnh được kiểm. Một bức tranh có thể gồm năm, bảy loại đá khác nhau, cộng thêm đá vụn và keo màu. Kiểm một mảng ngựa bằng đá nâu không nói gì về mảng nước xanh bên cạnh. Vì thế trước khi đi, phải biết mình cần hỏi về vùng nào.
Kiểm định cũng không trả lời câu “bức này đáng bao nhiêu tiền”. Giá trị của tranh đá đến từ loại đá, tỷ lệ đá nguyên mảnh, kích thước, độ phức tạp của mẫu và giờ công. Phòng kiểm định chỉ xác nhận phần đầu tiên. Phần tay nghề phải nhìn bằng mắt người làm nghề.
Hiểu đúng phạm vi như vậy giúp tránh hai thất vọng: mang cả bức tranh to tới mà không ai đo được, hoặc cầm tờ phiếu về rồi tưởng đã được chứng nhận cho toàn bộ.
Khi nào thật sự cần kiểm định?
Giá trị lớn so với túi tiền. Mức lớn là mức mà mất đi mình sẽ tiếc thật sự. Không có con số chung cho mọi nhà.
Tranh được bán theo tên một loại đá cụ thể. “Toàn bộ bằng lapis”, “mảng nước bằng ngọc lam” là những lời mô tả kiểm được, và vì kiểm được nên đáng kiểm.
Các phép tự thử mâu thuẫn. Mát tay nhưng vân lặp, nặng nhưng có bọt khí. Kinh nghiệm cá nhân dừng ở đây.
Mua làm quà biếu giá trị cao. Người nhận có thể đem đi xem; mình nên biết trước họ.
Tranh thừa kế hoặc mua lại đồ cũ. Không còn người bán để hỏi, không có hoá đơn mô tả vật liệu.
Đang có tranh chấp với người bán. Phiếu kiểm định của đơn vị độc lập là căn cứ để hai bên nói chuyện, hoặc để nhờ luật sư tư vấn nếu cần.
Muốn bảo hiểm hoặc ghi nhận tài sản. Một số trường hợp cần văn bản về vật liệu; hỏi bên bảo hiểm họ chấp nhận loại giấy tờ nào.
Không cần kiểm khi mua tranh bột đá, tranh nhựa đã ghi rõ. Người bán đã nói đúng vật liệu thì không có gì phải chứng minh thêm.
Vì sao tranh đã ghép khó kiểm hơn viên đá rời?
Viên đá rời có thể được cân trong không khí và trong nước để tính tỷ trọng, đặt lên khúc xạ kế để đo chiết suất, xoay mọi hướng dưới kính hiển vi. Một mảnh đá đã được dán chặt trên tranh thì chỉ còn mặt trước lộ ra, mặt đó lại thường phủ một lớp keo bóng. Nhiều phép đo cơ bản vì thế không làm được hoặc cho kết quả kém tin cậy.
Tỷ trọng gần như chắc chắn không đo được khi đá còn gắn trên nền. Chiết suất cần mặt đá phẳng, bóng, tiếp xúc trực tiếp với dụng cụ; nếu mặt tranh phủ keo, cái mình đo có thể là chiết suất của keo. Kích thước tranh cũng là vấn đề: một bức khổ lớn khó đưa vừa bàn soi hay buồng máy.
Một số phòng kiểm định có thiết bị phổ đo không phá huỷ, chiếu vào một điểm trên bề mặt để nhận diện vật liệu, và có thể đo được trên vật đã gắn, tuỳ kích thước và độ phẳng. Nhưng không phải nơi nào cũng có, và không phải điểm nào trên tranh cũng đo được. Vì thế bước đầu tiên luôn là gọi hỏi trước, mô tả bức tranh, gửi ảnh.
Người viết từng gặp khách mang một bức tranh khổ lớn đi qua hai nơi rồi mới biết không ai nhận đo cả tấm. Nếu hỏi trước, họ đã chọn được cách khác: tháo một mảnh nhỏ ở góc khuất nhờ xưởng gắn lại, hoặc dùng mảnh đá rời cùng lô. Muốn tự sàng lọc trước khi đi, đọc thêm cách phân biệt tranh đá thật với tranh nhựa giả đá bằng mắt và tay.
Các phép kiểm thường gặp và mức áp dụng cho tranh đã ghép
Bảng mô tả nguyên tắc chung; nơi có thiết bị gì, đo được tới đâu thì phải hỏi chính đơn vị kiểm định.
| Phép kiểm | Cho biết điều gì | Với tranh đã ghép |
|---|---|---|
| Kính lúp, kính hiển vi | Bao thể, vết nứt, bọt khí, màu tụ trong khe nứt, hạt kết trong đá ép | Làm được nếu đưa vùng cần soi vào tầm kính |
| Đo chiết suất | Nhận diện nhiều loại đá theo chỉ số quang học | Khó, cần mặt phẳng bóng không phủ keo |
| Đo tỷ trọng | Đá nặng nhẹ theo thể tích, phân biệt với nhựa, thuỷ tinh | Gần như không làm được khi đá còn gắn |
| Đèn tử ngoại | Phát quang của một số đá, keo, thuốc nhuộm | Làm được, chỉ là dấu hiệu gợi ý |
| Máy phổ không phá huỷ | Nhận diện khoáng vật, phát hiện nhựa ngấm, thuốc nhuộm | Có thể, tuỳ thiết bị và kích thước vật |
| Kiểm trên mảnh rời cùng lô | Toàn bộ các phép trên | Đầy đủ nhất, nhưng chỉ đại diện cho lô đá đó |
Đơn vị kiểm định uy tín thường nói rõ trên phiếu phương pháp đã dùng và giới hạn của kết luận. Phiếu không ghi gì về phương pháp thì nên hỏi lại.
Quy trình chuẩn bị đem tranh đá đi kiểm định
Làm theo thứ tự để khỏi mất công đi lại và khỏi làm hỏng tranh dọc đường.
- Liệt kê lời mô tả của người bán. Ghi lại từng vùng người bán nói là đá gì. Đó là danh sách câu hỏi mình mang đi.
- Chọn hai ba vùng quan trọng nhất. Vùng chiếm diện tích lớn, vùng được quảng cáo bằng đá đắt. Không cần, và thường không thể, kiểm mọi mảnh.
- Chụp ảnh cả bức và cận cảnh từng vùng. Gửi trước cho đơn vị kiểm định, hỏi họ có nhận kiểm vật đã gắn trên tranh không, đo được vùng nào.
- Hỏi người bán về mảnh đá rời cùng lô. Nếu tranh vừa làm xong hoặc đặt làm, xưởng có thể còn mảnh thừa của chính khối đá đã dùng.
- Đóng gói an toàn. Lót mặt tranh bằng mút, nẹp góc, đặt đứng trong thùng cứng. Không xếp chồng vật gì lên mặt đá.
- Ghi rõ yêu cầu khi gửi kiểm. Vùng nào cần kiểm, cần biết điều gì: loại đá, có nhuộm, có ép không.
- Nhận phiếu và hỏi lại chỗ chưa hiểu. Nhờ người trả kết quả giải thích những thuật ngữ như “đã xử lý”, “mô phỏng”.
- Đối chiếu với hoá đơn. Ghi chú chỗ khớp, chỗ khác; giữ cả phiếu, ảnh và hoá đơn trong một bì.
Mẹo trong nghề: xin mảnh đá rời cùng lô
Khi xưởng làm một bức tranh, họ cắt mảnh từ những khối hoặc tấm đá lớn hơn, và gần như luôn còn thừa. Với tranh đặt làm hoặc tranh vừa hoàn thiện, khách có thể đề nghị xưởng giữ lại vài mảnh thừa của từng loại đá chính, ghi chú loại nào dùng cho vùng nào, rồi giao kèm tranh.
Những mảnh rời đó kiểm định dễ hơn nhiều: đo được tỷ trọng, chiết suất, soi mọi hướng, chi phí và thời gian thường cũng nhẹ hơn mang cả bức tranh. Kết quả của mảnh rời không chứng minh từng mảnh trên tranh, nhưng nếu xưởng cam kết bằng văn bản rằng các mảnh đó cắt từ cùng khối với vùng tương ứng, thì đó là bằng chứng khá thuyết phục.
Mảnh rời còn có ích về sau: khi một mảnh trên tranh bị bong, sứt, thợ có đúng loại đá, đúng tông màu để thay. Người viết khuyên khách đặt tranh nên đưa đề nghị này vào ngay từ lúc thoả thuận, không đợi tới lúc nghi ngờ mới hỏi.
Một xưởng làm thật hiếm khi từ chối việc này. Nếu bị từ chối với lý do mơ hồ, hãy ghi nhận điều đó cùng những dấu hiệu khác.
Ba tình huống hay gặp khi cân nhắc kiểm định
Tranh quà tân gia. Một gia đình được biếu bức tranh thuyền buồm khổ lớn, người tặng nói “toàn bộ bằng ngọc”. Chủ nhà tò mò muốn biết, nhưng ngại hỏi người tặng. Ở đây kiểm định không cần thiết về mặt tiền bạc, vì không có giao dịch nào phải bảo vệ. Nếu vẫn muốn biết cho vui, chụp ảnh cận cảnh hỏi một đơn vị kiểm định xem họ có soi được tại chỗ không, và giữ kết quả cho riêng mình.
Tranh mua qua mạng. Một khách mua bức tranh ngựa qua mạng với mô tả “đá mắt hổ tự nhiên”. Nhận về, ánh lụa trên thân ngựa đứng yên khi nghiêng đầu, mát tay không rõ. Đây là lúc nên kiểm định một vùng thân ngựa, trong thời hạn đổi trả, và thông báo bằng tin nhắn cho người bán trước khi gửi đi để giữ dấu vết trao đổi.
Tranh thừa kế. Con cháu chia tài sản, có một bức tranh đá ông bà mua từ lâu, không còn hoá đơn. Mọi người muốn biết giá trị để chia cho công bằng. Kiểm định giúp xác định vật liệu của vài vùng chính; còn giá trị thị trường cần thêm ý kiến của người làm nghề, và nếu gắn với chuyện chia tài sản thì nên hỏi luật sư về cách ghi nhận cho đúng.
Ba tình huống có chung một điểm: câu hỏi phải rõ trước khi đi. “Kiểm xem có thật không” là câu hỏi quá rộng; “vùng thân ngựa này có phải đá mắt hổ tự nhiên không” là câu hỏi phòng kiểm định trả lời được.
Sai lầm thường gặp khiến kiểm định thành vô ích
Mang cả bức tranh to tới mà không hỏi trước. Nhiều nơi không nhận hoặc không đo được, mất công vận chuyển hai chiều.
Hỏi chung chung “thật hay giả”. Phiếu trả về chỉ nói về điểm được đo, mà điểm đó có thể không phải chỗ mình quan tâm.
Tự lau cồn, cạo thử trước khi gửi. Làm hỏng lớp bề mặt, phòng kiểm định khó đánh giá, và mất quyền đổi trả.
Đọc phiếu của một vùng rồi suy cho cả bức. Kết quả chỉ đúng cho mảnh được kiểm.
Tin phiếu không có thông tin tra cứu. Phiếu nên có tên đơn vị, mã số, ảnh mẫu, phương pháp; thiếu những thứ đó thì giá trị giảm.
Gửi kiểm sau khi hết hạn đổi trả. Kết quả đúng mà không còn cơ sở để đòi đổi.
Đóng gói sơ sài. Tranh đá bong mảnh vì xóc trên đường đi kiểm, rồi không rõ lỗi của ai.
Nhờ người bán tự mang đi kiểm. Nên tự gửi hoặc cùng đi, để chắc vật được kiểm đúng là bức của mình.
Đọc kết quả kiểm định thế nào cho đúng?
Phiếu kiểm định đá quý thường ghi tên khoáng vật hoặc tên vật liệu, rồi đến các nhận xét về nguồn gốc và xử lý. Những cụm cần hiểu đúng: “tự nhiên” là khoáng vật hình thành trong thiên nhiên; “đã xử lý” hay ghi kiểu xử lý cụ thể như nhuộm, ngấm nhựa, nung, là đá tự nhiên có can thiệp thêm; “tổng hợp” là vật liệu do con người tạo ra có cùng thành phần với đá tự nhiên; “mô phỏng” là vật liệu khác hẳn chỉ trông giống, như thuỷ tinh hay nhựa.
Với tranh đá, kết quả “đã xử lý” không có nghĩa là hàng giả. Mã não nhuộm, ngọc lam ngấm nhựa là chuyện rất phổ biến trong nghề. Nó chỉ thành vấn đề khi người bán đã cam kết “màu tự nhiên, không xử lý”. Đọc thêm về cách nhận biết đá nhuộm màu trong tranh ghép để hiểu vì sao.
Kết quả “mô phỏng” ở một vùng được quảng cáo là đá quý thì rõ ràng hơn: đó là chỗ lời mô tả và thực tế khác nhau. Khi đó, so với cam kết trên hoá đơn và nói chuyện với người bán trước. Nếu người bán dùng những câu như “đá thật 100%” mà không ghi gì cụ thể, xem lại những câu chào hàng tranh đá cần hỏi lại.
Một phiếu ghi “không đủ điều kiện kết luận” cũng là kết quả có ích: nó cho biết vùng đó cần cách khác, như mảnh rời hay một thiết bị khác.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn, cơ quan có thẩm quyền
Hỏi đơn vị kiểm định đá quý uy tín. Khi cần biết vật liệu. Chọn nơi có phòng máy, phiếu ghi phương pháp, có mã tra cứu và sẵn lòng giải thích.
Hỏi người làm nghề tranh đá lâu năm. Khi cần đánh giá tay nghề, độ bền của nền và khung, ước giá trị thị trường.
Hỏi luật sư. Khi đã phát sinh tranh chấp về lời mô tả, đổi trả, hoàn tiền mà hai bên không tự thoả thuận được.
Hỏi cơ quan bảo vệ người tiêu dùng. Khi người bán không thực hiện cam kết đã ghi trên giấy; tra thông tin liên hệ chính thức của cơ quan này ở địa phương.
Hỏi bên bảo hiểm. Khi muốn mua bảo hiểm cho tranh, để biết họ cần giấy tờ gì.
Hỏi xưởng đã làm tranh. Khi cần mảnh rời cùng lô, cần tháo một mảnh nhỏ để kiểm, hoặc cần sửa sau khi kiểm.
Không cần hỏi ai khi chỉ tò mò. Nếu không có giao dịch, không có tranh chấp, thì tự quan sát và thưởng thức là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Có kiểm định được cả bức tranh đá quý không?
Thường là không theo nghĩa kiểm từng mảnh. Phòng kiểm định kiểm một số vùng hoặc điểm, và kết quả chỉ đúng cho những chỗ đó; muốn bao quát hơn thì chọn nhiều vùng đại diện hoặc kiểm mảnh rời cùng lô.
Kiểm định có làm hỏng tranh không?
Các phép đo ở đơn vị kiểm định uy tín thường không phá huỷ. Rủi ro chủ yếu nằm ở khâu vận chuyển và ở việc tự lau, cạo thử trước khi gửi, nên đóng gói kỹ và để nguyên hiện trạng.
Phiếu kiểm định ghi “đã xử lý” thì tranh có mất giá?
Giá trị chất liệu của đá đã xử lý thường thấp hơn đá cùng loại màu tự nhiên, nhưng xử lý là việc rất phổ biến. Điều quan trọng là giá mình trả có tương ứng với vật liệu thật hay không.
Mua tranh đá online có nên kiểm định?
Nên cân nhắc nếu giá trị lớn và lời mô tả nêu tên loại đá cụ thể, vì mua online không được chạm và soi trước. Làm trong thời hạn đổi trả, và báo cho người bán bằng tin nhắn trước khi gửi kiểm.
Làm sao chọn đơn vị kiểm định đáng tin?
Ưu tiên nơi có phòng máy, phiếu ghi rõ phương pháp và giới hạn kết luận, có mã để tra lại, và độc lập với người bán. Hỏi trước họ có nhận kiểm vật đã gắn trên tranh hay chỉ nhận đá rời.
Có cần kiểm định tranh bột đá hay tranh nhựa?
Không cần nếu người bán đã ghi đúng vật liệu như vậy, vì không có gì phải chứng minh thêm. Kiểm định chỉ có ý nghĩa khi có một lời mô tả cần xác nhận.
