Kính tranh đá quý bị mờ, đọng hơi nước ở mặt trong là do hơi ẩm đã lọt vào khoảng giữa kính và mặt đá, rồi ngưng lại khi nhiệt độ thay đổi, như buổi sáng trời nồm hay lúc máy lạnh vừa tắt. Trước hết để tranh khô ở nơi thoáng; nếu khô rồi mà kính vẫn còn vệt mờ thì phải tháo kính ra lau, lắp lại với đệm cách và dán kín mặt sau.
Không phải vệt mờ nào trong kính cũng là hơi nước. Có loại mờ do hơi từ keo và sơn khung bay lên đọng lại, có loại do khói, dầu mỡ lọt qua khe, có loại là cặn nước đã khô. Nhìn đúng loại thì xử lý đúng, khỏi tháo lắp nhiều lần một tấm kính lớn vốn rất dễ nứt.
Vì sao hơi nước lại ở bên trong kính?
Tranh đá có kính là một hộp kín không hoàn toàn: phía trước là kính, phía sau là ván nền, bốn bên là khung. Giữa kính và mặt đá có một lớp không khí mỏng. Không khí đó trao đổi chậm với không khí trong phòng qua khe khung, khe nẹp sau lưng. Những ngày ẩm kéo dài, lớp không khí bên trong dần cũng ẩm như ngoài phòng.
Hơi nước chỉ đọng thành giọt khi gặp bề mặt lạnh hơn. Kính mỏng nên đổi nhiệt rất nhanh: buổi sáng nồm, tường và kính còn lạnh từ đêm, không khí ấm ẩm tràn vào phòng, mặt kính đọng nước cả trong lẫn ngoài. Lau mặt ngoài thì hết, mặt trong thì nằm đó. Phòng có máy lạnh thổi thẳng vào tranh cũng vậy, chỉ ngược chiều: kính bị làm lạnh, khi tắt máy, hơi ẩm trong phòng gặp kính lạnh và đọng lại.
Tranh đá có thêm một đặc điểm: mặt đá không phẳng, có những viên nổi cao gần như chạm kính, có những vùng trũng cách xa. Ở chỗ viên đá gần kính, giọt nước đọng có thể chạm xuống mặt đá, khô đi để lại vệt cặn nhỏ trên cả kính lẫn đá. Nhìn từ ngoài, đó là những đốm mờ nằm đúng trên các viên đá nổi.
Nếu tranh chỉ đọng hơi vài buổi sáng rồi tự hết, đó là chuyện của thời tiết, chỉ cần để ý chỗ treo. Nếu kính mờ thường xuyên, hoặc vệt mờ không mất đi khi trời khô, thì đã có thứ đọng lại thành lớp, và đó là lúc phải mở ra.
Phân biệt các loại vệt mờ trong kính tranh đá
Mờ đều, có lúc có lúc không. Xuất hiện buổi sáng ẩm, giữa trưa tự hết. Đây là hơi nước ngưng tụ thuần, chưa để lại gì.
Đốm tròn nhỏ trên các viên đá nổi. Vết của giọt nước đã khô, để lại cặn khoáng trên kính và có khi trên mặt đá. Không tự hết, phải lau.
Màng mờ đều khắp kính, không mất khi trời khô. Thường gặp ở tranh mới đóng khung chưa lâu. Hơi bay ra từ keo, sơn khung, ván ép có thể đọng thành một lớp màng mỏng ở mặt trong kính.
Màng hơi vàng, hơi dính. Tranh ở gần bếp, phòng thờ thắp nhang: khói và hơi dầu lọt qua khe khung, đọng ở mặt trong kính.
Bụi lấm tấm, sợi xơ. Mặt sau tranh không được dán kín, bụi lọt vào. Nhìn nghiêng thấy rõ từng hạt.
Đốm mốc li ti, có chấm đen. Ẩm kéo dài nhiều tuần trong khoang kín. Đây là mức nên mở ra ngay và kiểm cả mặt sau tranh.
Vệt mờ chỉ ở một góc. Thường là góc dưới, nơi hơi ẩm và nước đọng dồn về, hoặc góc có khe khung hở. Kiểm mối ghép góc khung đó.
Vệt mờ ở mặt ngoài nhưng tưởng mặt trong. Chạm đầu ngón tay đeo găng lên kính ngay cạnh vệt rồi nhìn nghiêng: vệt nằm sát đầu ngón tay là ở mặt ngoài; giữa đầu ngón tay và vệt còn một khoảng sâu bằng bề dày kính trở lên thì nó nằm bên trong.
Tháo kính tranh đá để lau an toàn
Kính khổ lớn rất dễ nứt khi bị vặn hay đặt lệch, và cạnh kính sắc. Nên có hai người, đeo găng tay chống cắt khi cầm kính, làm trên bàn lớn có lót vải dày.
- Để tranh khô trước. Nếu đang đọng hơi, đặt tranh ở phòng khô một hai ngày cho hơi nước bên trong thoát bớt. Nhiều khi tới đây là hết, không cần tháo.
- Đặt úp tranh lên bàn lót vải. Mặt kính xuống dưới. Gỡ lớp băng giấy dán lưng nếu có, rồi gỡ đinh ghim hoặc nẹp giữ ván ở mặt sau.
- Nhấc tấm ván đá ra trước. Tấm ván đá nặng, hai người nhấc thẳng lên, giữ phẳng, đặt ngửa lên một tấm vải khác. Không trượt ván trên kính.
- Nhấc kính ra, cầm theo cạnh. Nâng kính bằng hai tay ở hai cạnh đối diện, giữ đứng hoặc giữ phẳng hoàn toàn, không để kính võng.
- Lau kính khi đã tách khỏi tranh. Lúc này mới dùng nước lau kính, xịt lên khăn sợi nhỏ, lau cả hai mặt. Lau khô hẳn, để kính đứng ráo vài phút.
- Phẩy bụi mặt đá. Chổi lông mềm, bóng thổi bụi. Nếu thấy vệt cặn nước trên viên đá nổi, lau nhẹ bằng khăn sợi nhỏ hơi ẩm vắt khô rồi lau khô ngay.
- Lắp lại với đệm cách. Nếu khung có rãnh, đặt nẹp đệm mỏng quanh viền để kính không áp sát những viên đá nổi. Lắp kính, đặt ván, cố định nẹp.
- Dán kín mặt sau. Dán băng giấy chuyên dán lưng khung quanh khe giữa ván và khung, để bụi và hơi ẩm khó lọt vào.
Kính có vết nứt chân chim, hoặc kính quá lớn mà nhà không có đủ người và chỗ làm, thì nên nhờ thợ làm khung. Thay một tấm kính rẻ hơn rất nhiều so với sửa mặt đá bị kính vỡ rơi xuống.
Phòng kính đọng hơi nước từ đầu
Không treo đối diện luồng gió máy lạnh. Luồng gió lạnh thổi thẳng làm kính lạnh hơn phòng, đúng điều kiện đọng hơi khi tắt máy.
Tránh tường lạnh, tường ẩm. Tường ngoài hứng mưa, tường giáp nhà tắm làm cả khoang tranh ẩm.
Đệm cách tường ở bốn góc. Không khí lưu thông phía sau giúp ván khô, khoang kính ít ẩm hơn.
Đóng cửa ngày nồm. Không khí ngoài trời ẩm hơn, mở cửa là đưa hơi nước vào phòng và vào cả tranh.
Chờ keo, sơn khung khô hẳn trước khi lắp kính. Khi đặt làm tranh, có thể hỏi xưởng đã để tranh và khung ổn định bao lâu trước khi đóng kính.
Dán kín mặt sau ngay từ đầu. Một lớp băng giấy dán lưng rẻ mà đỡ được bụi và ẩm suốt nhiều năm.
Có khoảng hở giữa kính và mặt đá. Kính không nên áp sát viên đá nổi cao nhất. Khi đặt khung, hỏi thợ có dùng nẹp đệm không.
Không lau kính bằng khăn ướt sũng. Nước chảy từ mép kính vào trong khung, đọng ở nẹp dưới, rồi thành hơi trong khoang.
Tranh đá có nên giữ kính không?
Câu hỏi này nên đặt ra mỗi khi phải tháo kính, vì nhiều bức tranh đá không cần kính. Kính có ích ở những nơi nhiều bụi, nhiều khói, nhà có trẻ nhỏ hay chạm tay, hoặc tranh có nhiều viên đá nhỏ dễ bong. Nó cũng giúp giảm phần nào tia cực tím nếu là kính chuyên dùng.
Nhưng kính cũng lấy đi của tranh đá thứ đẹp nhất: độ lấp lánh. Ánh sáng chiếu vào kính phản chiếu một phần ngay tại mặt kính, phần đi qua chạm tới mặt đá, phản chiếu lại lần nữa. Người đứng xem thấy đèn trần, cửa sổ, chính mình in trên kính, và độ sâu của đá giảm đi. Kính còn làm tranh nặng thêm, thêm một thứ có thể vỡ, và thêm chuyện hơi nước như bài này đang nói.
Nếu tranh làm từ đá tự nhiên, ghép khít, bề mặt được phủ bảo vệ tốt, treo ở phòng khách bình thường, nhiều người thợ khuyên không cần kính, chỉ cần phẩy bụi đều. Nếu vẫn muốn có kính, kính chống chói giảm được phần lớn phản chiếu, đổi lại giá cao hơn và cần lau cẩn thận hơn để không xước lớp phủ.
Tháo bỏ kính trên một bức tranh vốn được làm để có kính thì nên hỏi xưởng trước: có những tranh mà mặt đá không được hoàn thiện bóng như tranh không kính, hoặc có viên đá nhỏ chỉ được giữ chắc nhờ kính ép nhẹ. Bỏ kính khi đó là lộ ra phần chưa sẵn sàng phơi ra không khí.
Câu hỏi thường gặp
Kính tranh đá đọng hơi nước có làm hỏng đá không?
Đá đặc như thạch anh, mã não không hỏng vì vài lần đọng hơi. Nhưng nước đọng kéo dài có thể để cặn trên mặt đá, làm mờ keo và làm ẩm ván phía sau, nên đọng thường xuyên thì phải xử lý.
Có cách nào lau mặt trong kính mà không tháo tranh không?
Gần như không có cách an toàn. Luồn khăn vào khe khung dễ làm xước mặt đá, kéo bong viên nhỏ và đưa thêm bụi vào. Tháo ra lau một lần đúng cách tốt hơn.
Tranh mới mua đã thấy màng mờ trong kính có bình thường không?
Có thể do hơi từ keo, sơn khung chưa khô hẳn đọng lên kính. Nên báo nơi bán để họ xử lý, vì có thể phải tháo kính lau và để tranh thông thoáng thêm trước khi đóng lại.
Kính chống chói có hợp với tranh đá không?
Kính chống chói giảm phản chiếu đèn và cửa sổ, giúp nhìn rõ mặt đá hơn kính thường. Đổi lại giá cao hơn và lớp phủ cần lau nhẹ tay bằng khăn sợi nhỏ, không dùng chất tẩy mạnh.
Thay kính tranh đá có cần đem cả tranh đi không?
Thường là có, vì kính phải cắt đúng lòng khung và lắp lại cùng tấm ván đá. Thợ khung có thể tới nhà đo, nhưng lắp ráp nên làm ở nơi có bàn rộng và đủ người.
