Mã não được đưa vào tranh ghép chủ yếu vì vân. Nó là một dạng thạch anh vi tinh thể (nhóm chalcedony), độ cứng khoảng 6,5–7, nên bền gần như thạch anh, nhưng khác ở chỗ có những dải màu đồng tâm hoặc gợn sóng tự nhiên và hơi trong mờ khi cắt mỏng. Những dải đó cho sẵn hình sóng nước, vân gỗ, lớp núi, mắt thú mà thợ không cần vẽ.
Mặt trái của mã não cũng nổi tiếng không kém: vì xốp ở mức vi mô nên nó hút màu tốt, và phần lớn mã não xanh lam, xanh lá, hồng rực trên thị trường là mã não đã nhuộm. Điều này không làm mã não xấu đi, chỉ cần người mua biết mình đang nhìn thấy gì.
Bài này nói về mã não từ góc nhìn của người ghép tranh: chọn lát thế nào, dùng ở đâu, và vì sao một lát mã não đẹp đứng riêng chưa chắc đẹp khi vào tranh.
Vân dải: thứ thợ chọn trước, màu chọn sau
Khi thợ cả lật một khay lát mã não, mắt đi theo vân trước. Một lát có dải đồng tâm khép kín là ứng viên cho mắt cú, mắt cá, mặt trăng sau mây. Lát có dải gợn song song là sóng nước, thớ gỗ, lớp đất đá trên vách núi. Lát có vân rối là thứ khó dùng nhất, thường chỉ làm nền đá hay mặt đất.
Vân trên mã não hình thành từ những lớp silic lắng đọng dần trong hốc đá, mỗi lớp khác nhau chút ít về tạp chất nên ra màu khác. Vì đây là cấu trúc theo không gian ba chiều, cùng một khối đá cắt ở góc khác sẽ ra lát có vân khác hẳn. Thợ cắt lát vì vậy phải nhìn khối đá, đoán hướng lớp rồi mới hạ lưỡi.
Trong tranh, vân là con dao hai lưỡi. Đặt đúng chiều thì một lát đá làm thay cả chục mảnh ghép, sóng nước tự chạy, nhìn có chiều sâu. Đặt sai chiều thì vân đâm ngang đường nét của họa sĩ, mắt người xem bị kéo lệch khỏi chủ thể. Thợ giỏi thường đặt lát lên bản vẽ, xoay nhiều vòng trước khi đánh dấu chỗ cắt.
Đây cũng là lý do tranh mã não khó làm hàng loạt giống hệt nhau. Không có hai lát mã não nào vân trùng khớp, nên hai bức cùng mẫu thiết kế vẫn khác nhau ở những vùng dùng mã não. Người mua nên coi đó là đặc tính chứ không phải lỗi.
Những chỗ trên tranh hợp với mã não
Sóng nước và dòng chảy. Lát có dải gợn song song đặt theo hướng nước chảy cho cảm giác chuyển động mà thạch anh đơn sắc không làm được.
Mắt thú, mắt chim, mắt cá. Dải đồng tâm nhỏ ở tâm lát giống con ngươi có vòng mống mắt. Mắt cá trong tranh cửu ngư hay được làm theo cách này.
Vân gỗ, thân cây, cành già. Mã não nâu, xám có dải sẫm nhạt đan nhau gợi thớ gỗ rất tự nhiên.
Núi đá và vách đá. Dải ngang của mã não gợi các lớp đất đá. Thợ thường xếp những lát cùng hướng vân để vách núi liền mạch.
Mặt trăng, mặt trời mờ sau mây. Lát trong mờ có quầng dải nhạt quanh tâm, lót nền sáng phía sau, cho hiệu ứng quầng sáng.
Đường viền, khung trang trí. Một số tranh dùng dải mã não chạy quanh mép như viền trang trí, tận dụng lát có dải thẳng.
Cánh bướm, lông công. Những lát có "mắt" nhỏ trên nền dải màu hợp với hoa văn trên cánh bướm hay đuôi công.
Không hợp với mảng trời rộng, đều màu. Vân tự nhiên của mã não làm mảng trời bị rối. Trời rộng nên dùng đá đồng màu, còn mã não chỉ làm điểm mây hay trăng.
Mã não màu tự nhiên và mã não nhuộm: nhìn thế nào
Đây chỉ là dấu hiệu quan sát để người xem tranh hiểu vật liệu, không đủ để kết luận về một bức tranh cụ thể. Tranh giá trị lớn nên nhờ đơn vị kiểm định đá quý uy tín xem.
| Đặc điểm | Thường gặp ở mã não màu tự nhiên | Thường gặp ở mã não đã nhuộm |
|---|---|---|
| Dải màu | Trầm: xám, trắng sữa, nâu, cam đỏ, nâu đỏ | Rực và "điện": xanh lam đậm, xanh lá chuối, hồng sen, tím |
| Chuyển màu giữa các dải | Chuyển êm, nhiều sắc độ gần nhau | Một số dải hút màu mạnh, dải kế bên gần như trắng, tương phản gắt |
| Khe nứt, lỗ nhỏ | Cùng màu với đá xung quanh | Màu đọng đậm hơn ở khe nứt, rỗ |
| Độ đồng đều giữa nhiều lát | Mỗi lát một vẻ | Nhiều lát cùng tông giống nhau bất thường |
| Ý nghĩa với tranh | Hợp đề tài phong cảnh, gỗ, đá | Hợp tranh trang trí màu mạnh; cần biết trước là màu nhuộm |
Mã não nhuộm không phải hàng giả theo nghĩa đá giả: nó vẫn là mã não, chỉ là màu được thêm vào. Điều người bán nên làm là nói rõ. Điều người mua nên làm là hỏi rõ, nhất là khi giá được đưa ra dựa trên chữ "màu tự nhiên".
Cắt lát mỏng hay để dày: chuyện của ánh sáng
Mã não trong mờ, nên độ dày lát quyết định màu nhìn thấy. Lát mỏng để ánh sáng đi xuyên qua, dải màu sáng và rõ, nhất là khi lót nền trắng phía sau. Lát dày thì gần như đục, màu đậm và trầm hơn, vân mờ đi.
Ở tranh treo tường, ánh sáng chủ yếu đến từ phía trước, không ai rọi đèn sau tranh. Vì thế thợ không mài mã não quá mỏng như lát làm đèn hay làm cửa sổ, mà giữ ở độ dày vừa đủ để vân rõ dưới ánh sáng phản xạ. Lát quá mỏng còn dễ nứt khi tấm nền co giãn theo thời tiết.
Một chi tiết nghề: màu keo và màu nền dưới lát mã não mỏng sẽ hiện qua. Thợ muốn dải màu tươi thì lót trắng, muốn trầm cổ thì lót xám hoặc nâu. Cùng một lát đá, đổi lớp lót là đổi cả không khí vùng đó.
Với người mua, điều này giải thích vì sao hai bức tranh "cùng dùng mã não" lại có sắc độ khác nhau, và vì sao ảnh chụp trên mạng chụp dưới đèn mạnh trông khác hẳn khi treo ở nhà. Xem tranh thật dưới ánh sáng giống phòng mình định treo là cách tránh thất vọng.
Thợ chọn và xử lý lát mã não ra sao
Xem cả hai mặt lát. Vân mặt trước và mặt sau có thể khác nhau, nhất là lát dày. Thợ chọn mặt đẹp hơn quay ra ngoài.
Soi ngược sáng tìm vết nứt. Mã não có thể có rạn ngầm. Soi lát lên cửa sổ, vết rạn hiện thành đường sáng, lát có rạn dài thường bị loại khỏi vùng lớn.
Đánh dấu hướng vân trên bản vẽ. Trước khi cắt, thợ kẻ mũi tên hướng vân lên giấy mẫu để mảnh ghép xong vân chạy liền.
Cắt bằng lưỡi kim cương, làm ướt. Mã não cứng gần như thạch anh nên cần lưỡi kim cương; nước giữ lưỡi mát và giữ bụi không bay.
Mài cạnh sát nét. Vì vân là điểm nhấn, đường ghép quanh mã não phải khít để vân không bị đứt bởi một đường keo dày.
Giữ lát thừa cùng khối. Lát cắt liên tiếp từ một khối có vân gần giống nhau. Thợ giữ chúng thành bộ để sau này sửa tranh còn có đá thay khớp vân.
Ghi lại lô đá dùng cho tranh. Xưởng làm kỹ ghi lô mã não nhuộm hay tự nhiên vào hồ sơ tranh, để trả lời khách cho thật khi được hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Mã não có phải là thạch anh không?
Mã não thuộc nhóm chalcedony, là silic điôxít giống thạch anh nhưng ở dạng vi tinh thể, các tinh thể nhỏ tới mức mắt thường không thấy. Vì vậy nó có độ cứng gần thạch anh nhưng vẻ ngoài khác, mờ đục hơn và có vân dải.
Mã não nhuộm có bị phai không?
Độ bền màu của mã não nhuộm tuỳ vào loại thuốc nhuộm và cách xử lý, không có câu trả lời chung. Treo trong nhà, tránh nắng rọi thẳng và tránh lau bằng hoá chất là cách giữ màu tốt nhất cho cả đá nhuộm lẫn đá tự nhiên.
Tranh mã não có đắt hơn tranh thạch anh không?
Không nhất thiết. Giá phụ thuộc loại đá, độ đẹp của vân, tỷ lệ đá thật, kích thước, độ phức tạp và giờ công ghép. Một bức dùng ít mã não nhưng ghép rất khít có thể giá trị hơn bức dùng nhiều mã não nhưng làm ẩu.
Vì sao mã não trong tranh có màu xanh lam rực như vậy?
Màu xanh lam rực rất hiếm gặp ở mã não tự nhiên, phần lớn là kết quả của nhuộm. Điều đó không có nghĩa tranh kém, chỉ là màu đã được thêm vào. Nên hỏi người bán ghi rõ trên phiếu thông tin tranh.
Mã não có hợp làm tranh phong cảnh không?
Rất hợp ở những phần có vân: sóng nước, vách đá, thân cây, mặt trăng. Phần trời rộng thì không nên dùng mã não vì vân tự nhiên làm mảng trời rối mắt.
Lát mã não bị nứt trên tranh có sửa được không?
Sửa được nếu xưởng còn đá cùng khối hoặc tìm được lát vân gần giống. Thợ sẽ gỡ mảnh nứt, làm sạch keo cũ và ghép mảnh mới. Vân không bao giờ khớp tuyệt đối, nên vùng sửa thường nhìn kỹ vẫn nhận ra.
