Đá nhuộm là đá thật được ngâm hoặc ép thuốc màu để có màu đẹp hơn, rực hơn, hoặc để giả một loại đá đắt hơn. Nhận ra nó chủ yếu bằng ba dấu hiệu: màu đậm tụ lại trong khe nứt, lỗ rỗ và đường vân; màu rực và đều đến mức hiếm gặp ở đá tự nhiên; và ranh giới màu sắc gọn như kẻ. Muốn chắc chắn thì chỉ có phòng kiểm định.
Trong nghề tranh đá, nhuộm là chuyện bình thường. Mã não được nhuộm từ rất lâu vì cấu trúc của nó hút màu tốt; nhiều mảng xanh dương, xanh lá, tím hồng rực rỡ trên tranh là mã não hoặc thạch anh đã qua nhuộm. Thứ cần phân biệt không phải là “có nhuộm hay không” mà là người bán có nói thật hay không, và màu nhuộm có bền với chỗ mình định treo không.
Đá nhuộm khác đá giả ở chỗ nào?
Nhiều người gộp đá nhuộm vào chung với hàng giả, và đó là cái gốc của rất nhiều cuộc cãi nhau ở cửa hàng. Đá nhuộm vẫn là đá: vẫn mát tay, vẫn nặng, vẫn có cạnh mài và vết rạn bên trong. Chỉ có màu là do người làm ra. Hàng giả đúng nghĩa là nhựa, thuỷ tinh hay bột đá đúc khuôn được bán như đá.
Có một ca nằm giữa, gọi là giả loại: đá thật loại rẻ được nhuộm để trông như loại đắt. Ví dụ quen thuộc là howlite, một loại đá trắng có vân xám, được nhuộm xanh để giả ngọc lam; hay thạch anh trắng nhuộm xanh lục để trông như ngọc. Ở ca này cái sai không nằm ở thuốc nhuộm mà nằm ở cái tên người bán gắn vào.
Vì vậy khi hỏi người bán, đừng hỏi “đá này thật không”, vì câu trả lời luôn là “thật”. Hãy hỏi “đá này là đá gì, màu này tự nhiên hay đã xử lý”. Một người bán đàng hoàng trả lời được câu đó, và không ngại nói “mảng xanh này là mã não nhuộm”.
Người viết từng thấy khách quay lại trả tranh vì đi xem chỗ khác được bảo là “đá nhuộm, hàng dỏm”. Bức đó ghép bằng mã não nhuộm, tay nghề tốt, giá đã tính đúng chất liệu. Cái thiếu hôm bán là một dòng ghi chú trên hoá đơn. Cả người bán lẫn người mua đều nên coi dòng chữ đó là chuyện bắt buộc.
Dấu hiệu nhìn thấy được của đá nhuộm
Màu tụ đậm trong khe nứt. Thuốc nhuộm theo đường nứt và lỗ rỗ ngấm vào sâu nhất, nên các vết nứt chân chim hiện thành đường chỉ màu đậm hơn hẳn phần còn lại. Đây là dấu hiệu đáng tin nhất.
Màu đậm dọc theo vân lớp. Mã não có các lớp đồng tâm với độ xốp khác nhau. Khi nhuộm, có lớp ăn màu rất đậm, có lớp gần như không ăn, tạo thành sọc màu gắt hơn tự nhiên.
Màu rực mà đều. Đá tự nhiên có màu mạnh thường đi kèm chỗ đậm chỗ nhạt, chỗ lẫn tạp. Một mảng xanh dương rực đều từ mép này sang mép kia đáng để soi kỹ.
Tông màu “không có trong tự nhiên”. Hồng sen sáng, xanh dương điện, tím sáng như mực trên nền mã não — những màu này phần lớn là nhuộm.
Vân xám lưới mà nền lại xanh rực. Dấu hiệu của howlite hoặc magnesite nhuộm giả ngọc lam: lưới vân sẫm như mạng nhện, nền màu xanh đều như sơn.
Cạnh mảnh nhạt hơn lõi hoặc ngược lại. Khi mảnh được mài sau lúc nhuộm, phần thuốc chỉ ngấm nông có thể bị mài mất ở cạnh, để lộ màu gốc nhạt hơn.
Màu loang ra keo xung quanh. Ở tranh cũ, đôi khi thấy đường keo trong khe ghép quanh một mảng đá bị ngả màu theo mảng đó — thuốc nhuộm đã thôi ra theo thời gian.
Bạc màu không đều sau vài năm. Mảng hướng ra cửa sổ nhạt hơn mảng khuất. Đá tự nhiên như thạch anh tím cũng có thể nhạt dưới nắng gắt lâu ngày, nên dấu hiệu này cần đặt cạnh các dấu hiệu khác.
Soi đá nhuộm bằng kính lúp và đèn pin
Cách làm đơn giản, không đụng gì vào tranh, mất chừng năm phút cho một mảng.
- Chọn mảng đá màu mạnh nhất. Nếu có nhuộm, mảng rực nhất thường là chỗ dễ lộ.
- Rọi đèn pin từ phía bên. Ánh sáng xiên làm vết nứt nhỏ nổi lên rõ hơn so với khi nhìn thẳng.
- Đưa kính lúp vào vết nứt. Nhìn xem dọc vết nứt màu có đậm hơn nền không. Đậm rõ, thành đường chỉ, là dấu hiệu nhuộm.
- So với mảng cùng loại đá nhưng màu nhạt. Cùng là mã não, mảng trắng xám tự nhiên và mảng xanh rực đặt gần nhau giúp thấy sự khác biệt.
- Ghi lại bằng ảnh macro. Chụp điện thoại qua kính lúp để sau này hỏi người có chuyên môn, hoặc so lại sau vài năm treo.
Có người khuyên lấy bông tẩm cồn hay nước tẩy sơn móng lau một góc xem ra màu không. Trên tranh hoàn thiện, cách đó có thể làm mờ lớp phủ bóng và hoà tan keo ở mép mảnh. Nếu thật sự cần thử, việc đó dành cho phòng kiểm định hoặc cho một mảnh đá rời cùng lô mà xưởng đồng ý đưa.
Đá nhuộm có bền màu không, treo ở đâu thì nên tránh?
Độ bền màu của đá nhuộm phụ thuộc loại thuốc và cách xử lý, nên không ai nói chắc được cho mọi bức. Điều nói chắc được: ánh nắng trực tiếp và nhiệt cao là hai thứ làm thuốc nhuộm xuống màu nhanh nhất. Một bức tranh có nhiều mảng nhuộm mà treo đối diện cửa kính hướng tây thì sau vài mùa nắng sẽ thấy khác.
Ẩm cũng là chuyện đáng tính. Ở những phòng hay đọng hơi nước như gần bếp, gần phòng tắm, hơi ẩm len vào khe ghép, lâu ngày có thể kéo màu ra đường keo quanh mảnh. Phòng khách có máy lạnh, ít nắng rọi thẳng là chỗ dễ chịu nhất cho cả đá nhuộm lẫn đá tự nhiên.
Nếu muốn treo ở chỗ sáng, có thể chọn bức mà mảng lớn dùng màu tự nhiên của đá: thạch anh trắng, thạch anh khói, đá mắt hổ, đá nâu đỏ. Màu nhuộm khi đó chỉ nằm ở chi tiết nhỏ, có nhạt đi cũng không làm hỏng tổng thể.
Lau tranh cũng phải tính tới chuyện nhuộm: chỉ phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô, không dùng nước lau kính có cồn hay amoniac xịt thẳng lên mặt tranh.
Những cặp “trông giống” hay gặp trên tranh đá
Bảng chỉ là gợi ý để biết nên hỏi gì; kết luận về một bức cụ thể cần người có thiết bị.
| Trông như | Có thể là | Dấu hiệu nên hỏi |
|---|---|---|
| Ngọc lam (turquoise) | Howlite hoặc magnesite nhuộm xanh | Lưới vân sẫm, nền xanh đều như sơn |
| Ngọc bích xanh lục | Thạch anh hoặc mã não nhuộm xanh | Màu tụ ở vết nứt, xanh quá trong |
| Mã não đỏ tự nhiên | Mã não nhuộm hoặc xử lý nhiệt | Sọc lớp màu gắt, đỏ rực đều |
| Lapis lazuli | Đá nhuộm xanh lam hoặc đá ép | Thiếu đốm vàng pyrite, xanh đều tuyệt đối |
| Thạch anh hồng | Thạch anh trắng nhuộm, thuỷ tinh màu | Hồng quá rực, có bọt khí tròn |
Lapis lazuli thật thường có đốm vàng ánh kim của pyrite và vệt trắng của calcite; nhưng thiếu đốm không có nghĩa chắc chắn là giả, chỉ là thêm một lý do để hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Đá nhuộm có phải đá giả không?
Không, đá nhuộm vẫn là đá thật, chỉ có màu được xử lý thêm. Nó chỉ thành vấn đề khi được bán như màu tự nhiên, hoặc bị gắn tên loại đá đắt hơn như ngọc lam, ngọc bích.
Tranh đá nhuộm có rẻ hơn tranh đá màu tự nhiên?
Thường là vậy, vì đá gốc dùng để nhuộm phổ biến hơn và dễ kiếm mảnh lớn đều màu. Nhưng giá tranh còn phụ thuộc kích thước, độ phức tạp và giờ công ghép, nên không thể chỉ nhìn chuyện nhuộm mà đoán giá.
Làm sao biết mảng xanh ngọc lam trên tranh là thật?
Tự nhìn chỉ đến mức nghi: lưới vân sẫm đều và nền xanh như sơn là dấu hiệu của đá trắng nhuộm. Muốn chắc phải nhờ đơn vị kiểm định đá quý, và nên hỏi trước họ có kiểm được mảnh đã gắn trên tranh không.
Đá nhuộm có độc không?
Treo trên tường và lau bụi bình thường thì không có tiếp xúc đáng kể với thuốc nhuộm. Chỉ nên tránh để trẻ nhỏ cạy, gặm mảnh đá rời ra, điều này đúng với mọi loại tranh có keo và chi tiết nhỏ.
Có cách nào giữ màu đá nhuộm lâu hơn?
Tránh nắng chiếu thẳng, tránh chỗ nóng và ẩm, và chỉ lau khô. Không có hoá chất nào bôi lên mà “khoá màu” được cho tranh đã hoàn thiện, nên đừng tin lời mời mua dung dịch đánh bóng giữ màu.
Mua tranh nên ghi gì về đá nhuộm trên hoá đơn?
Ghi tên loại đá của các mảng chính và ghi rõ mảng nào đã nhuộm hoặc xử lý. Một dòng như vậy bảo vệ cả hai bên khi sau này có người xem lại.
