Phối đá trong tranh ghép là quyết định loại đá nào nằm ở đâu, và nó bắt đầu từ ánh sáng của bức tranh chứ không bắt đầu từ danh sách đá. Nguyên tắc cốt lõi: đá đục, đồng màu, bền làm nền và trời; đá có vân làm nước, gỗ, núi đá; đá trong và đá có ánh chỉ làm điểm sáng; và độ đậm nhạt của đá quan trọng hơn màu sắc của nó. Hiểu bốn điều này là hiểu vì sao loại này hợp mảng trời, loại kia hợp cánh hoa.
Nhiều bức tranh đá dùng toàn đá thật, đá đẹp mà vẫn rối mắt. Lý do gần như luôn nằm ở phối: quá nhiều đá lấp lánh, quá nhiều màu cùng độ đậm, vân chạy ngược nét vẽ. Bài này tổng hợp cách một thợ cả nghĩ khi đứng trước bản vẽ và mấy chục khay đá, để người đặt tranh, người chọn tranh biết nhìn ra một bức được phối có nghề.
Phối đá bắt đầu từ ánh sáng của bức tranh
Trước khi chạm vào viên đá nào, thợ cả hỏi: ánh sáng trong bức tranh đến từ đâu? Mặt trời ở góc trên bên trái, ánh trăng sau rặng tre, hay ánh sáng tán đều của một buổi sớm có sương? Câu trả lời quyết định mặt nào của vật sáng, mặt nào tối, chỗ nào có ánh phản chiếu. Không có nguồn sáng rõ ràng, bức tranh đá thành một tập hợp mảng màu phẳng.
Câu hỏi thứ hai là ánh sáng của căn phòng nơi tranh sẽ treo. Đá khác sơn ở chỗ nó phản ứng thật với ánh sáng thật: thạch anh trong lóe lên, aventurine lấp lánh, mắt hổ trượt sáng. Một bức tranh phối cho phòng có đèn rọi sẽ khác bức phối cho sảnh nhiều nắng tự nhiên.
Thợ giỏi giữ hai thứ ánh sáng này khớp với nhau. Nếu tranh vẽ nắng từ bên trái, và tranh sẽ treo ở bức tường có cửa sổ bên trái, thì những điểm sáng bằng đá trong đặt ở phía trái sẽ được chính ánh sáng thật kích hoạt. Hai lớp ánh sáng cộng hưởng, bức tranh có chiều sâu mà sơn không làm được.
Vì thế khi đặt tranh theo yêu cầu, thông tin quý nhất người đặt có thể đưa cho xưởng không phải là "thích màu gì" mà là "treo ở đâu, ánh sáng thế nào". Một tấm ảnh chụp bức tường lúc ban ngày và lúc bật đèn tối giúp xưởng phối đá đúng hơn mọi lời mô tả.
Tám thuộc tính của viên đá mà thợ dùng để phối
Màu sắc. Thứ ai cũng thấy: tím, hồng, xanh, vàng. Nhưng là thứ dễ đánh lừa nhất nếu xét riêng.
Độ đậm nhạt. Một viên đá xanh và một viên đá đỏ có thể cùng độ đậm. Đặt cạnh nhau, từ xa chúng hoà vào nhau, hình không tách ra được.
Độ trong. Đá trong cho ánh sáng đi qua và lộ nền; đá đục chặn ánh sáng và giữ màu ổn định. Trộn hai thứ trong một mảng là lốm đốm.
Vân. Vân dải của mã não, vân mạng của howlite, vân đen của rhodonite là "nét vẽ có sẵn" phải đặt cho thuận.
Ánh bề mặt. Ánh thuỷ tinh của thạch anh, ánh lụa của mắt hổ, ánh kim của pyrite. Ánh mạnh thu hút mắt, nên phải dùng có chủ ý.
Kích thước mảnh hoặc hạt. Mảnh lớn cho cảm giác phẳng, tĩnh; mảnh nhỏ, hạt mịn cho cảm giác mềm, chi tiết.
Hướng sợi, hướng ánh. Riêng với đá có hiệu ứng như mắt hổ, hướng đặt mảnh quyết định ánh sáng chạy theo hướng nào.
Độ cứng. Không thấy bằng mắt nhưng quyết định chuyện mài: phối đá mềm cạnh đá cứng là tạo việc khó cho khâu mài phẳng.
Vì sao loại này hợp mảng trời, loại kia hợp cánh hoa
Bảng gom lại logic phối theo vai của từng vùng trên tranh: vùng cần gì, nên dùng thuộc tính nào, đá điển hình và đá nên tránh.
| Vùng trên tranh | Cần gì | Thuộc tính đá phù hợp | Đá điển hình | Nên tránh |
|---|---|---|---|---|
| Trời, nền rộng | Yên, đều, có chuyển sắc nhẹ | Đục hoặc mờ, đồng màu, bền mặt | Chalcedony xanh, thạch anh sữa, sodalite | Đá có vân mạnh, đá ánh kim, đá mềm |
| Mặt nước | Gợn, có điểm sáng | Có vân gợn hoặc ánh li ti | Aventurine, mã não dải, thạch anh trong điểm | Đá đục phẳng một màu |
| Núi, đất, thân cây | Khối chắc, có thớ | Đục, có vân, tông trầm | Jasper, thạch anh khói, mã não nâu | Đá trong, đá màu rực |
| Cánh hoa | Mềm, chuyển sắc trong diện tích nhỏ | Nhiều bậc tông cùng màu, đặc chắc | Thạch anh hồng, rhodonite, thạch anh tím | Đá chỉ có một tông, đá giòn cát khai |
| Lá | Xanh có gân, có khối | Xanh nhiều sắc độ, có vân nhẹ | Aventurine, malachite | Đá xanh quá đều như nhựa |
| Lông thú | Óng, có chiều | Có ánh lụa theo hướng | Mắt hổ | Đá vân rối |
| Mắt, điểm nhấn | Thu hút ánh nhìn | Đen sâu kèm điểm sáng trong | Obsidian, hematite, thạch anh trong | Đá mờ, đá nhạt |
Một cách nhớ: vùng càng rộng càng cần đá "hiền", vùng càng nhỏ càng được dùng đá "cá tính". Thông tin chi tiết cho hai đầu của bảng này có ở bài chọn đá cho mảng trời và mặt nước và bài đá cho cánh hoa, lá và chi tiết nhỏ.
Đục làm nền, trong làm điểm sáng
Nếu chỉ được nhớ một nguyên tắc phối, nên nhớ nguyên tắc này. Đá đục giữ màu ổn định dưới mọi ánh sáng, không lộ keo, không lộ nền. Đá trong đẹp lộng lẫy dưới ánh sáng đúng, nhưng thay đổi theo góc nhìn và lộ mọi thứ phía sau. Một bức tranh dựng trên nền đá đục, rồi điểm đá trong vào đúng chỗ ánh sáng rơi, sẽ vừa vững vừa có sức sống.
Làm ngược lại, nền đá trong và chi tiết đá đục, thì bức tranh trông như bị lộn trong ra ngoài: nền nhấp nháy, chủ thể tối. Lỗi này hay gặp ở tranh làm theo kiểu "đá đắt thì cho nhiều", vì đá trong đẹp thường được coi là đá đẹp.
Giữa đục và trong còn có đá mờ như mã não, chalcedony cắt mỏng, thạch anh hồng. Chúng là vùng chuyển, dùng cho những thứ nửa sáng nửa tối: sương, khói, cánh hoa mỏng có nắng xuyên qua, mặt trăng sau mây. Phối tốt là có đủ ba nấc đục, mờ, trong, mỗi nấc ở đúng vai.
Đá có ánh (mắt hổ, pyrite, hematite, aventurine) nên coi như thêm một nấc nữa trên đá trong: chỉ dùng khi có lý do. Mỗi bức tranh thường chỉ cần một vùng ánh nổi bật để mắt người xem có chỗ dừng.
Độ đậm nhạt quan trọng hơn màu
Họa sĩ thường nói "màu sai mà độ đậm nhạt đúng thì tranh vẫn đọc được; độ đậm nhạt sai thì màu đúng mấy cũng hỏng". Với tranh đá, điều này càng rõ, vì đá không pha được như sơn: thợ chỉ có thể chọn trong những gì tự nhiên cho.
Một mẹo thợ cả hay dùng: chụp ảnh bản ghép khô (đá đặt lên bản vẽ chưa dán) rồi chuyển ảnh sang đen trắng trên điện thoại. Nếu trong ảnh đen trắng chủ thể vẫn tách rõ khỏi nền, phối ổn. Nếu con cá hoà vào mặt nước thành một khối xám, phải đổi đá dù màu có đẹp đến đâu.
Ví dụ dễ gặp: cá chép đỏ cam bằng mã não đặt trên nước xanh bằng aventurine đậm. Màu thì tương phản mạnh, nhưng nếu cả hai cùng độ đậm, từ xa con cá chìm hẳn. Cách sửa không phải đổi màu cá mà làm nước sáng hơn quanh con cá, hoặc chọn mã não nhạt hơn một bậc.
Người mua có thể tự áp dụng mẹo này khi xem tranh qua ảnh: chuyển ảnh sang đen trắng. Bức tranh nào trong ảnh đen trắng vẫn rõ hình, có sáng tối, có chiều sâu là bức được phối có nghề.
Quy trình phối đá cho một bức tranh
Đây là trình tự phổ biến ở xưởng khi bắt đầu một bức mới, từ bản vẽ đã duyệt tới lúc đá sẵn sàng để ghép.
- Xác định nguồn sáng trong tranh. Đánh dấu hướng sáng lên bản vẽ, ghi rõ vùng sáng nhất và tối nhất.
- Hỏi ánh sáng nơi treo. Đèn vàng hay trắng, có đèn rọi không, có nắng không, người xem đứng ở đâu.
- Chia vùng theo vai. Nền, chủ thể, chi tiết, điểm nhấn. Mỗi vùng ghi mức đục, mờ, trong và mức đậm nhạt.
- Chọn đá nền trước. Nền là mảng lớn nhất, quyết định không khí; chủ thể sẽ được chọn để nổi trên nền đó.
- Chọn đá chủ thể và chi tiết. Đặt mẫu đá cạnh đá nền mà so, không so riêng lẻ.
- Chọn đá nhấn sau cùng. Đá trong, đá có ánh, chỉ ở vài chỗ ánh sáng rơi.
- Đặt khô và chụp đen trắng. Xếp đá lên bản vẽ không keo, chụp, chuyển đen trắng, lùi xa nhìn.
- Điều chỉnh rồi mới dán. Đổi những vùng lẫn độ đậm, những vân chạy ngược nét. Sửa ở bước này rẻ hơn gỡ đá sau khi keo khô rất nhiều.
Một tình huống: hai phương án cho bức hoa sen trên hồ
Giả sử một khách đặt bức tranh hoa sen trên mặt hồ để treo ở phòng khách có cửa kính lớn phía đông, buổi tối dùng đèn trần ánh trắng ấm. Xưởng đưa ra hai phương án phối.
Phương án thứ nhất: mặt hồ toàn aventurine xanh lấp lánh, cánh sen thạch anh hồng xen thạch anh trong ở đầu cánh, lá sen malachite, thêm vài điểm pyrite ở nhuỵ. Đặt dưới đèn trưng bày, bức này rất bắt mắt. Nhưng ở nhà khách, buổi sáng nắng xiên vào, cả mặt hồ lấp lánh đồng loạt, cánh sen trong suốt bị loá, mắt người xem không biết dừng ở đâu.
Phương án thứ hai: mặt hồ chủ yếu là chalcedony xanh nhạt đục và mã não dải gợn nhẹ, chỉ một vệt aventurine ở chỗ ánh sáng phản chiếu; cánh sen thạch anh hồng đục với gốc cánh thạch anh sữa, chỉ đầu hai ba cánh trước có thạch anh trong; lá sen malachite và aventurine đậm; nhuỵ thạch anh vàng. Dưới đèn trưng bày, bức này trầm hơn. Nhưng ở nhà khách, nắng sáng chạm vào đúng vệt sáng trên mặt hồ và đầu cánh sen trước, bức tranh "bật" lên ở đúng chỗ.
Cả hai phương án đều dùng đá thật, đá đẹp. Khác nhau ở chỗ phương án hai được phối cho căn phòng thật, còn phương án một được phối cho tấm ảnh quảng cáo. Mã não dải dùng cho mặt hồ ở phương án hai có thể đọc thêm trong bài mã não vân dải trong tranh ghép.
Phối đá theo ánh sáng nơi treo
Đèn vàng ấm. Làm tím ngả nâu, xanh lam ngả xám, hồng ngả cam. Nên dùng xanh và tím có độ đậm rõ hơn một chút.
Đèn trắng lạnh. Màu đá trung thực hơn nhưng có thể làm tranh lạnh lẽo; đá ấm như jasper, mắt hổ, thạch anh vàng giúp cân lại.
Đèn rọi điểm. Kích hoạt mạnh đá trong và đá ánh. Phối ít đá ánh thôi, để đèn làm phần còn lại.
Ánh sáng tán đều từ trần. Đá ánh trầm xuống. Cần tương phản đậm nhạt mạnh hơn để hình không bị phẳng.
Nắng tự nhiên qua cửa sổ. Đẹp nhất nhưng thay đổi theo giờ. Đặt điểm sáng ở phía cửa sổ, và nhớ tránh nắng rọi thẳng lên đá dễ nhạt màu.
Phòng thờ ánh nến, đèn đỏ. Ánh đỏ ấm làm mọi đá ngả ấm; đá xanh dễ thành xám. Đề tài, màu đá nên chọn theo tông ấm.
Văn phòng đèn tuýp hoặc đèn panel. Ánh sáng phẳng, ít bóng; nên phối tương phản rõ và hạn chế đá trong để tránh nhìn như nhựa.
Sảnh lớn, người xem đi ngang. Dùng đá ánh có hướng, như mắt hổ, để ánh sáng chạy theo bước chân người xem.
Sai lầm thường gặp khi phối đá
Quá nhiều đá lấp lánh. Mọi thứ đều sáng thì không có gì sáng. Một bức chỉ nên có một hai vùng ánh nổi bật.
Chọn đá theo màu đẹp riêng lẻ. Viên đá đẹp trong khay chưa chắc đẹp khi đặt cạnh viên bên cạnh.
Cùng độ đậm cho chủ thể và nền. Màu khác nhau mà độ đậm giống nhau thì từ xa hình tan vào nền.
Vân chạy ngược nét. Vân mã não, rhodonite đâm ngang đường nét kéo mắt người xem đi sai hướng.
Trộn đá trong với đá đục trong một mảng. Mảng thành lốm đốm, nhất là khi có ánh sáng chiếu xiên.
Phối cho ảnh quảng cáo thay vì cho căn phòng. Tranh phối dưới đèn trưng bày mạnh về nhà dưới đèn thường thành trầm, hoặc ngược lại thành loá.
Đá mềm ở mảng lớn chỉ vì màu. Mảng lớn bị lau nhiều nhất. Màu đẹp mà vài năm sau mờ là phối hụt.
Viền đen mọi chi tiết để "chữa" phối yếu. Viền đen làm hình rõ nhưng biến tranh đá thành tranh tô màu. Phối tốt thì hình tự tách nhờ độ đậm nhạt.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Với tranh đặt theo yêu cầu khổ lớn, nhất là cho sảnh, văn phòng, công trình công cộng, nên để họa sĩ thiết kế của xưởng làm bản phối màu và duyệt với mình trước khi cắt đá. Bản phối nên có ảnh đặt khô trên bản vẽ, chụp dưới ánh sáng gần với nơi treo.
Nếu không gian treo có hệ chiếu sáng phức tạp như đèn rọi ray, đèn đổi màu, sảnh kính lớn, nên hỏi thêm người thiết kế chiếu sáng hoặc đơn vị thi công nội thất về góc đèn, nhiệt độ màu đèn và vị trí treo. Một thay đổi nhỏ về góc đèn có thể làm bức tranh đẹp hơn nhiều so với đổi đá.
Khi việc phối dựa trên những loại đá hiếm được giới thiệu là "tự nhiên, không xử lý", và đó là lý do chính của giá, hãy yêu cầu thông tin kiểm định từ đơn vị kiểm định đá quý uy tín. Phối đẹp là chuyện tay nghề; còn đá đúng như lời giới thiệu hay không là chuyện của thiết bị kiểm định.
Cuối cùng, nếu muốn hiểu sâu từng loại đá trước khi bàn với xưởng, các bài trong danh mục này về thạch anh, mã não, malachite, lapis, đá có ánh và độ bền từng loại là nền tảng tốt để đặt câu hỏi đúng.
Câu hỏi thường gặp
Phối đá trong tranh ghép khác phối màu tranh sơn như thế nào?
Sơn pha được mọi sắc độ, còn đá chỉ có những sắc độ tự nhiên cho, nên thợ phải chọn và phân tông thay vì pha. Đá còn có độ trong, vân và ánh mà sơn không có, nên phối đá phải tính cả ánh sáng thật nơi treo.
Vì sao tranh đá đẹp ở cửa hàng mà về nhà lại kém?
Cửa hàng thường dùng đèn rọi mạnh, làm đá trong và đá có ánh lấp lánh. Phòng ở nhà có ánh sáng tán đều hoặc đèn vàng nên tranh trầm hơn. Nên xem tranh dưới ánh sáng gần với phòng mình, hoặc xin video tranh dưới ánh sáng thường.
Tranh đá có nên nhiều màu không?
Không nhất thiết. Nhiều bức đẹp chỉ dùng vài họ màu nhưng nhiều bậc đậm nhạt. Nhiều màu cùng độ đậm dễ thành rối, trong khi ít màu nhưng sáng tối rõ thì có chiều sâu.
Làm sao biết một bức tranh đá được phối tốt?
Lùi xa nhìn xem chủ thể có tách rõ khỏi nền không, có một vùng sáng nổi bật hay mọi thứ đều lấp lánh. Có thể chụp ảnh rồi chuyển đen trắng: hình vẫn rõ, có sáng tối là dấu hiệu phối tốt.
Đặt tranh theo yêu cầu thì nên cung cấp gì để xưởng phối đá đúng?
Ảnh bức tường nơi treo lúc ban ngày và lúc bật đèn, khoảng cách người xem thường đứng, hướng cửa sổ, loại đèn. Những thông tin này giúp xưởng chọn đá trong, đá có ánh và độ đậm nhạt hợp căn phòng.
Có nên yêu cầu thêm nhiều đá lấp lánh cho tranh sang hơn không?
Nên cân nhắc. Đá lấp lánh có tác dụng khi dùng ít và đúng chỗ ánh sáng rơi; dùng nhiều làm tranh loá và mất điểm nhìn. Sang hay không nằm ở độ khéo của phối, không ở số lượng đá ánh.
