Viên đá bong khỏi tranh ghép đá thì việc quan trọng nhất là giữ lại đúng viên đó và ghi lại vị trí của nó. Nếu chỉ một viên vừa tay bong gọn, chỗ trống sạch, các viên xung quanh còn chắc, có thể tự dán lại bằng keo epoxy hai thành phần loại trong, đông chậm. Nhiều viên bong cùng lúc, viên bị vỡ hay thất lạc, viên nằm ở chỗ quan trọng như mắt con vật, hoặc ván phía sau đã cong thì nên đem về xưởng.
Mỗi viên đá trong tranh ghép được cắt và mài theo đúng hình chỗ nó nằm, vân đá cũng được xoay theo hướng của bức tranh. Không có viên nào thay vào vừa khít bằng chính nó. Nhiều cuộc sửa tranh tốn công không phải vì viên đá khó dán, mà vì chủ nhà đã quét viên đá rơi đi cùng bụi.
Một viên đá bong nói gì về bức tranh?
Viên đá không tự nhiên rời ra. Nó bong khi lớp keo bên dưới đã yếu, và keo yếu thường có lý do: ẩm từ tường hoặc từ mùa nồm thấm xuống ván, nắng nóng ngày đêm làm keo giòn đi, ván nền cong làm mặt đá bị kéo căng, hoặc một cú va khi lau, khi dọn nhà. Có trường hợp viên đá ngay từ đầu được gắn với lượng keo quá ít, mặt đáy viên đá không được làm sạch, đến lúc này mới lộ ra.
Vì vậy, thấy một viên bong thì đừng chỉ nhìn chỗ trống. Soi đèn nghiêng cả vùng xung quanh, ấn rất nhẹ bằng đầu ngón tay đeo găng vào những viên kế bên. Nếu chúng chắc như đá liền, nhiều khả năng đây là chuyện cục bộ, một viên gắn yếu hoặc một lần va. Nếu thấy vài viên khác hơi nhún, có tiếng lách cách rất nhỏ, thì cả vùng keo đã yếu, dán riêng một viên chỉ là lùi việc lại.
Vị trí viên bong cũng là manh mối. Viên bong ở nửa dưới tranh, gần cạnh dưới khung, thường liên quan tới ẩm, vì hơi nước đọng ở phía dưới nhiều hơn. Viên bong ở vùng tranh đón nắng thì nghĩ tới nhiệt. Viên bong ở mép, sát khung, đôi khi là do khung và ván co giãn lệch nhau. Viên bong ở giữa tranh, xung quanh chắc, thường là gắn yếu từ đầu hoặc va chạm.
Đọc được viên đá bong như một triệu chứng thì quyết định tự dán hay đem đi xưởng sẽ dễ hơn nhiều, và sẽ không có chuyện dán xong viên này tháng sau lại bong viên bên cạnh.
Việc làm ngay khi thấy viên đá bong
Nhặt viên đá lên bằng tay đeo găng hoặc nhíp. Không để viên đá nằm lẫn trong bụi dưới sàn, không để trẻ nhỏ cầm chơi. Mảnh nhỏ như hạt gạo rất dễ mất.
Cho vào túi nhỏ có khoá kéo hoặc phong bì. Mỗi viên một túi nếu bong nhiều viên, để không lẫn lộn. Đừng để chung với vật cứng, mép đá dễ mẻ.
Chụp ảnh chỗ trống và viên đá. Chụp cả chỗ trống lẫn cả bức tranh để biết vị trí, chụp mặt trên và mặt đáy viên đá. Ảnh này giúp mình hoặc người thợ đặt lại đúng chiều.
Đánh dấu túi đựng. Ghi vị trí viên đá lên túi, ví dụ cánh hoa thứ ba bên trái, để nhiều tháng sau mở ra vẫn biết nó thuộc chỗ nào.
Kiểm các viên xung quanh. Soi đèn nghiêng, ấn nhẹ thử độ chắc của những viên kế bên. Viên nào lỏng thì không lau, không chạm vào vùng đó nữa.
Tháo tranh xuống nếu nhiều viên lỏng. Treo đứng thì trọng lực kéo các viên lỏng rơi tiếp. Đặt tranh nằm ngang trên bàn có lót vải cho tới khi xử lý.
Không dán tạm bằng băng dính. Băng dính dán lên mặt đá bóng hay mặt keo có thể để lại keo dính rất khó lau, và khi gỡ ra có thể kéo theo viên kế bên.
Xem lại mặt sau và tường. Viên bong ở nửa dưới tranh thì lật xem mặt sau có ẩm, mốc, ván có cong không. Nguyên nhân còn đó thì dán lại cũng sẽ bong tiếp.
Tự dán được hay nên đem về xưởng?
Bảng dưới đây là cách người thợ thường cân nhắc. Không chắc thì nghiêng về đem tranh đi xưởng, vì dán sai khó gỡ ra hơn là chưa dán.
| Tình huống | Hướng xử lý | Lý do |
|---|---|---|
| Một viên cỡ đầu ngón tay trở lên, bong gọn, chỗ trống sạch, xung quanh chắc | Có thể tự dán | Viên đủ lớn để cầm, đặt đúng chiều, ít rủi ro keo trào |
| Viên rất nhỏ như hạt gạo, ở vùng chi tiết dày | Nên nhờ thợ | Dễ lệch, keo trào sang viên bên cạnh rất khó lau sạch |
| Nhiều viên lỏng cùng một vùng | Đem về xưởng | Keo cả vùng đã yếu, cần xử lý cả mảng |
| Viên bị vỡ đôi, mẻ mép | Đem về xưởng | Phải mài lại hoặc cắt viên mới cho khít |
| Viên đã thất lạc | Đem về xưởng | Cần tìm đá cùng loại, cùng tông, mài theo hình chỗ trống |
| Viên ở vị trí điểm nhấn: mắt, mặt người, nhụy hoa | Nên nhờ thợ | Lệch một chút là thần thái bức tranh đổi hẳn |
| Ván nền cong, mặt sau ẩm mốc | Đem về xưởng | Phải xử lý nền trước, dán viên đá sau |
| Tranh có giá trị lớn hoặc còn bảo hành | Liên hệ nơi bán trước | Tự sửa có thể mất quyền bảo hành |
Các bước tự dán lại một viên đá
Chỉ áp dụng cho trường hợp một viên đủ lớn, xung quanh chắc. Chuẩn bị: keo epoxy hai thành phần loại trong suốt, thời gian đông chậm; tăm tre, que gỗ nhỏ; tăm bông khô; nhíp; găng tay.
- Đặt tranh nằm ngang. Không dán khi tranh còn treo đứng. Viên đá sẽ trượt xuống trước khi keo kịp bắt.
- Làm sạch chỗ trống. Dùng que gỗ cạo nhẹ keo cũ đã bong, vụn đá còn sót ở đáy chỗ trống. Không dùng dao kim loại cạo sát mép, rất dễ mẻ mép các viên bên cạnh.
- Đặt thử viên đá khô. Đặt viên vào chỗ trống khi chưa có keo, xoay tìm đúng chiều theo ảnh đã chụp và theo vân đá. Viên đúng chiều sẽ khít, mặt ngang bằng các viên xung quanh. Lấy viên ra.
- Trộn keo thật ít. Trộn hai thành phần đúng tỉ lệ ghi trên bao bì, lượng chỉ cỡ hạt đậu. Keo trộn nhiều sẽ có xu hướng dùng nhiều, và keo thừa là thứ trào lên mặt tranh.
- Phết mỏng ở đáy, không phết mép. Dùng đầu tăm chấm keo lên đáy chỗ trống, giữ cách mép một chút. Khi ấn viên đá xuống, keo sẽ lan ra vừa đủ.
- Đặt viên và kiểm độ bằng. Dùng nhíp đặt viên vào, ấn nhẹ. Nhìn ngang tầm mặt tranh xem viên có cao hơn hay chìm hơn các viên bên cạnh không, chỉnh lúc keo còn mềm.
- Lau keo trào ngay. Nếu keo trào lên khe, dùng tăm bông khô thấm ngay khi keo còn ướt. Keo đông rồi thì gần như phải mài mới ra.
- Để nằm yên cho keo đông hẳn. Theo thời gian đông hoàn toàn ghi trên bao bì, thường lâu hơn nhiều so với lúc keo khô mặt. Không treo tranh lại trong ngày.
Một lưu ý về màu keo: keo trong suốt sẽ hiện màu của nền phía dưới. Với tranh mà đường ghép được pha màu, dán bằng keo trong có thể thấy một vệt khác màu nhỏ quanh viên đá. Chuyện này người thợ xử lý bằng keo pha bột màu, khó làm đúng ở nhà.
Những loại keo không nên dùng cho tranh đá
Keo dán nhanh loại 502. Đông quá nhanh, không kịp chỉnh viên cho đúng chiều; hơi keo khi đông có thể để lại vệt trắng mờ quanh mép viên đá; mối dán giòn, dễ bong lại khi va.
Keo nến silicon. Quá mềm, viên đá xê dịch được; bề mặt silicon gần như không dán gì lên được nữa, sau này sửa lại rất khổ.
Keo sữa trắng dùng cho gỗ, giấy. Không hợp với đá, mối dán yếu và nhạy ẩm.
Keo con voi, keo dán đa năng dạng dung môi. Dung môi trong keo có thể làm mờ lớp keo cũ và lớp phủ bóng xung quanh.
Băng keo hai mặt. Viên đá không nằm ngang mặt các viên bên cạnh, và băng keo lão hoá nhanh.
Keo nến nhiệt bắn bằng súng. Đông thành cục dày, viên đá bị đội cao, keo chảy mềm khi trời nóng.
Xi măng, bột trét tường. Có người dùng để chèn chỗ trống khi mất viên. Màu, độ bóng không giống gì đá, và rất khó gỡ ra khi muốn sửa đúng cách.
Epoxy đông nhanh vài phút. Không hẳn sai, nhưng cho rất ít thời gian chỉnh. Với người không làm thường xuyên, loại đông chậm an toàn hơn.
Mất viên đá thì xưởng làm gì?
Viên đá thất lạc là trường hợp khó nhất, và nên nói thẳng: rất khó có viên thay thế trùng hoàn toàn. Đá tự nhiên mỗi khối một màu, một vân; viên đá ban đầu được người thợ chọn từ một khối cụ thể để khớp với những viên xung quanh. Viên mới dù cùng loại đá vẫn có thể đậm hơn, nhạt hơn, vân chạy khác.
Người thợ có tay nghề sẽ làm theo trình tự: xác định loại đá của các viên xung quanh, tìm trong kho những khối cùng loại có tông gần nhất, đặt thử cạnh tranh dưới ánh sáng ban ngày, rồi mới cắt và mài theo hình chỗ trống. Với những vùng đá nhỏ, có khi họ đề nghị thay luôn hai ba viên kế bên để chuyển màu mềm hơn, thay vì để một viên mới đứng lẻ.
Nếu tranh được mua từ xưởng còn hoạt động, hỏi xem xưởng có lưu đá thừa của lô làm bức tranh đó không. Một số xưởng có thói quen giữ lại ít đá thừa cho từng đơn đặt riêng, hoặc gửi kèm khách vài mảnh. Nếu nhà còn những mảnh đó, mang theo khi đem tranh đi sửa sẽ tiết kiệm rất nhiều công.
Chi phí sửa phụ thuộc vào loại đá, kích thước viên, vị trí, và việc có phải xử lý thêm ván hay khung không. Nên đề nghị người sửa xem tranh trực tiếp rồi báo giá, nói rõ phần nào thay, phần nào giữ, trước khi bắt tay vào làm.
Câu hỏi thường gặp
Dùng keo 502 dán lại viên đá tranh được không?
Không nên. Keo đông quá nhanh nên khó đặt viên đúng chiều, có thể để lại vệt trắng mờ quanh mép, và mối dán giòn. Keo epoxy hai thành phần loại trong, đông chậm hợp hơn cho đá.
Viên đá bong mà không tìm thấy thì có sửa được không?
Sửa được bằng cách cắt viên mới từ đá cùng loại, cùng tông và mài theo hình chỗ trống. Nhưng đá tự nhiên khó trùng màu tuyệt đối, nên có thể còn khác biệt nhẹ nhìn gần.
Một viên đá bong có phải tranh đá kém chất lượng không?
Không hẳn. Viên đá có thể bong vì ẩm, nắng nóng, va chạm hoặc ván cong sau nhiều năm. Nhưng nếu tranh mới mua vài tháng đã bong nhiều viên, đó là dấu hiệu nên liên hệ lại nơi bán.
Có nên dán viên đá khi tranh đang treo trên tường không?
Không nên. Viên đá dễ trượt xuống trước khi keo bắt, keo trào chảy dọc mặt tranh. Đặt tranh nằm ngang trên bàn có lót vải rồi mới dán.
Sau khi tự dán bao lâu thì treo tranh lại được?
Chờ hết thời gian đông hoàn toàn ghi trên bao bì keo, thường lâu hơn thời gian khô mặt rất nhiều. Treo sớm khi keo chưa đủ cứng thì viên đá có thể xê dịch hoặc bong lại.
Tự sửa tranh đá có mất bảo hành không?
Tuỳ chính sách của nơi bán. Tranh còn bảo hành hoặc có giá trị lớn nên liên hệ nơi bán trước khi tự làm gì, và chụp ảnh tình trạng để làm căn cứ.
