Tranh đá trên thị trường chủ yếu được làm theo hai lối. Tranh ghép mảnh dùng những mảnh đá cắt và mài định hình khít với nhau, mặt phẳng bóng như một tấm đá liền, giữ được vân và ánh của đá. Tranh hạt đá dùng đá xay nhỏ, rải lên lớp keo theo hình vẽ, mặt lấp lánh, chuyển sắc mềm, làm được chi tiết nhỏ. Hai lối khác nhau ở công đoạn, giờ công, độ bền mặt, cách lau và đề tài hợp, nên không có lối nào "xịn hơn" một cách tuyệt đối.
Người mua lần đầu thường không biết có hai lối, và so sánh giá giữa một bức ghép mảnh với một bức hạt đá như so hai món cùng loại. Bài này đặt hai lối cạnh nhau để thấy chúng khác từ gốc, và giúp chọn lối hợp với đề tài, nơi treo và mong muốn của mình.
Hai lối làm, hai cách nghĩ
Tranh ghép mảnh có tổ tiên lâu đời, nổi tiếng nhất là kỹ thuật ghép đá của Florence (pietra dura), nơi các mảnh đá màu được cắt mài khít tới mức đường ghép gần như biến mất. Cách nghĩ của lối này là "vẽ bằng mảnh đá": mỗi mảnh là một vùng màu, vân của mảnh là nét vẽ có sẵn. Người thợ tôn trọng viên đá và để nó tự nói.
Tranh hạt đá có cách nghĩ khác: "vẽ bằng hạt màu". Đá được xay thành hạt, phân cỡ, phân tông như những hộp màu, rồi rải lên lớp keo theo hình vẽ. Lối này cho phép chuyển sắc rất mềm, chi tiết rất nhỏ, và bề mặt lấp lánh nhờ hàng nghìn mặt vỡ của hạt. Đổi lại, vân và hiệu ứng ánh của đá gần như mất khi xay.
Vì thế hai lối hợp với hai kiểu đề tài. Ghép mảnh mạnh ở những đề tài có mảng lớn, đường nét rõ, nơi vân đá có đất diễn như phong cảnh núi sông, cá, hoa lá cách điệu. Hạt đá mạnh ở những đề tài cần chuyển sắc mịn và chi tiết nhiều như lông thú, mặt người, hoa nhiều cánh, cảnh có ánh sáng lung linh.
Còn có những bức kết hợp: nền và mảng lớn bằng hạt, điểm nhấn bằng mảnh đá cắt mài; hoặc ngược lại. Lối kết hợp khéo cho kết quả rất đẹp, nhưng đòi thợ giỏi cả hai và mài hoàn thiện khó hơn.
So sánh hai lối làm trên từng tiêu chí
Bảng so sánh ở mức điển hình; một xưởng cụ thể có thể làm tốt hơn hoặc kém hơn ở từng ô.
| Tiêu chí | Tranh ghép mảnh cắt mài | Tranh hạt đá |
|---|---|---|
| Vật liệu | Lát đá cắt thành mảnh định hình | Đá xay thành hạt nhiều cỡ |
| Công đoạn đặc trưng | Cắt lát, cắt theo dưỡng, mài tới nét, thử khớp | Xay, rửa, sấy, sàng, nhặt tạp, rải hạt theo vùng |
| Khâu tốn giờ công nhất | Cắt mài từng mảnh cho khít | Chuẩn bị hạt và rải chuyển sắc |
| Bề mặt | Phẳng, bóng, mát tay như mặt đá | Có hạt, lấp lánh, có kẽ |
| Vân và ánh của đá | Giữ được: vân mã não, ánh lụa mắt hổ | Gần như mất, chỉ còn màu và ánh mặt vỡ |
| Chuyển sắc | Theo bậc mảnh, cần chọn đá kỹ | Mềm, mịn nhờ trộn hạt theo tỉ lệ |
| Chi tiết rất nhỏ | Khó, tốn công, giới hạn bởi cỡ mảnh nhỏ nhất | Dễ hơn, hạt mịn làm được nét nhỏ |
| Độ bền mặt | Cao nếu mài phẳng tốt, lau dễ | Tốt nếu keo đủ, nhưng kẽ hạt giữ bụi, chà mạnh có thể bung hạt |
| Cách lau | Khăn mịn ẩm, lau như mặt đá | Phủi bụi, thổi bụi là chính, hạn chế chà |
| Trọng lượng | Thường nặng hơn do lát đá dày | Thường nhẹ hơn ở cùng khổ |
| Sửa chữa | Thay mảnh, cần đá cùng lô để khớp vân | Vá hạt, cần hạt cùng cỡ cùng tông |
Đọc bảng sẽ thấy hai lối không xếp hạng được trên một thang. Ghép mảnh hơn ở vẻ "đá thật" và độ dễ lau; hạt đá hơn ở chi tiết và độ lấp lánh. Câu hỏi đúng là đề tài và căn phòng của mình cần gì.
Giờ công và giá: vì sao không so trực tiếp được
Không nêu con số, nhưng về cơ chế, giá một bức tranh đá được tạo nên từ loại đá, tỷ lệ đá thật, kích thước, độ phức tạp và giờ công. Ở tranh ghép mảnh, giờ công dồn vào cắt mài: mỗi mảnh là một lần cắt, mài, thử khớp, mài chỉnh. Tranh nhiều mảnh nhỏ và đường cong phức tạp tốn công tăng rất nhanh. Chi tiết công đoạn này có ở bài cắt lát và mài định hình mảnh đá.
Ở tranh hạt đá, giờ công dồn vào chuẩn bị hạt và rải hạt. Rửa, sàng, nhặt tạp là những khâu thầm lặng nhưng tốn giờ; rải chuyển sắc cho mảng trời, lông thú cũng đòi kiên nhẫn. Chi tiết khâu chuẩn bị hạt có ở bài xay, sàng và phân cỡ hạt đá.
Hao hụt đá cũng khác nhau. Ghép mảnh phải loại bỏ phần vân xấu, phần nứt, phần mép vụn; với đá vân đẹp, hao hụt có thể lớn. Tranh hạt đá tận dụng được cả đá vụn, nhưng mất phần bột bị rửa trôi.
Vì thế một bức ghép mảnh và một bức hạt đá cùng khổ, cùng đề tài có thể có giá rất khác nhau mà cả hai đều hợp lý. Nên so giá giữa những bức cùng lối làm, cùng mức độ chi tiết, và hỏi người bán giờ công nằm ở đâu.
Cách nhận ra một bức tranh làm theo lối nào
Nghiêng người nhìn vệt sáng. Ghép mảnh cho vệt sáng phản chiếu liền như trên mặt gương; hạt đá cho hàng nghìn điểm sáng li ti.
Nhìn gần bề mặt. Ghép mảnh thấy các mảnh có hình dạng rõ, giữa chúng là đường ghép; hạt đá thấy hạt nhỏ sát nhau.
Tìm vân đá. Thấy vân dải, ánh lụa chạy liền trên một vùng là dấu hiệu mảnh cắt; hạt đá không có vân liền.
Lướt tay nếu được phép. Ghép mảnh nhẵn, mát; hạt đá ráp, có hạt.
Nhìn mép tranh. Mặt cắt ở mép tranh ghép mảnh cho thấy độ dày lát đá; tranh hạt đá thấy lớp keo có hạt.
Hỏi người bán. Người làm nghề nói ngay được lối làm và lý do chọn lối đó cho đề tài.
Cẩn thận với tranh hạt có nền in sẵn. Một số tranh hạt rải trên nền đã in màu; vùng hạt thưa có thể lộ màu in phía dưới. Điều này nên được nói rõ khi bán.
Phân biệt với vật liệu khác. Bột đá trộn keo đúc khuôn, nhựa giả đá là những thứ khác hai lối này. Phân biệt kỹ thuộc danh mục thật giả và chất lượng.
Chọn lối làm cho đề tài và căn phòng của mình
Khi đặt tranh hoặc phân vân giữa hai bức, có thể đi qua các câu hỏi dưới đây theo thứ tự.
- Đề tài cần gì nhất? Mảng lớn, đường nét rõ, vân đá: nghiêng về ghép mảnh. Chi tiết nhiều, chuyển sắc mịn, khuôn mặt: nghiêng về hạt đá.
- Thích cảm giác gì? Mặt đá phẳng bóng, sang và trầm, hay mặt lấp lánh, rực rỡ.
- Ánh sáng nơi treo thế nào? Đèn rọi làm hạt đá lấp lánh mạnh; ánh sáng tán đều hợp với vẻ trầm của ghép mảnh.
- Ai sẽ lau dọn, bao lâu một lần? Nơi lau thường xuyên bằng khăn nên ưu tiên ghép mảnh hoặc có kính.
- Tường chịu được trọng lượng không? Ghép mảnh thường nặng hơn; tường thạch cao cần tính kỹ.
- Ngân sách và thời gian? Hỏi xưởng cả hai phương án cho cùng đề tài để so sánh giờ công và thời gian.
- Có muốn kết hợp không? Nền hạt đá, điểm nhấn ghép mảnh là lựa chọn hay nếu xưởng làm vững cả hai.
Một tình huống: con hổ và dòng sông
Một khách muốn đặt hai bức cho hai không gian: bức mãnh hổ cho phòng làm việc riêng, và bức phong cảnh sông núi cho phòng khách rộng. Xưởng tư vấn hai lối khác nhau cho hai bức, và lý do của họ cho thấy rõ cách nghĩ của hai lối.
Với con hổ, lông có hàng nghìn sợi chuyển sắc từ vàng cam sang trắng, sọc đen uốn theo khối cơ, mắt cần có hồn. Làm bằng ghép mảnh thì hoặc phải chấp nhận con hổ cách điệu bằng những mảng lớn, hoặc phải dùng rất nhiều mảnh nhỏ với giờ công rất lớn. Lối hạt đá cho phép rải chuyển sắc mịn từng vùng lông, sọc đen sắc nét, mắt có điểm ánh. Xưởng còn đề xuất dùng vài mảnh mắt hổ cắt lát cho vùng lưng, để khi khách đi ngang thấy ánh lụa chạy, một lối kết hợp nhỏ.
Với phong cảnh sông núi, những vách núi có thể dùng lát jasper và mã não có vân lớp, dòng sông dùng mã não dải gợn và vài điểm thạch anh trong, trời dùng chalcedony xanh nhạt phân tông. Ghép mảnh giữ được vân đá tự nhiên cho núi và nước, mặt phẳng bóng hợp với phòng khách rộng, lau dọn dễ. Cách chọn đá cho những mảng này có ở bài chọn đá cho mảng trời và mặt nước.
Không có bức nào "cao cấp hơn". Mỗi bức được làm theo lối hợp nhất với đề tài của nó. Người đặt tranh hiểu hai lối thì đặt câu hỏi đúng và không bị dẫn dắt bởi lời "loại này xịn hơn".
Sai lầm thường gặp khi so sánh hai lối
So giá trực tiếp giữa hai lối. Giờ công và hao hụt nằm ở chỗ khác nhau; so như vậy là so khập khiễng.
Nghĩ hạt đá là đá vụn rẻ tiền. Hạt đá làm kỹ tốn nhiều công chuẩn bị, và vẫn là đá thật.
Nghĩ ghép mảnh luôn bền hơn. Ghép mảnh có mặt sau kém, keo kém vẫn bong; độ bền là của cả quy trình.
Chọn hạt đá cho nơi lau chùi mạnh tay. Kẽ hạt giữ bụi, chà mạnh dễ bung hạt ở chỗ keo yếu.
Đòi ghép mảnh cho chân dung chi tiết với thời gian ngắn. Hoặc chi tiết bị lược, hoặc chất lượng ghép giảm.
Không hỏi về nền in sẵn ở tranh hạt. Cần biết bức tranh có in nền dưới lớp hạt hay không để đánh giá đúng.
Đánh đồng tranh hạt đá với tranh bột đá đúc. Hai thứ khác nhau về vật liệu và vẻ ngoài.
Theo năm tháng: hai lối già đi theo hai kiểu
Tranh ghép mảnh già đi chủ yếu ở mặt. Những năm đầu gần như không đổi; về sau, mảng đá mềm như malachite, lapis có thể mờ dần nếu lau bằng khăn bẩn hay hoá chất, trong khi thạch anh xung quanh vẫn bóng. Đường keo trong khe ghép, nếu là loại dễ ngả màu, sẽ sẫm dần thành những đường mảnh. Mảnh bong, nếu có, thường ở mép và góc, nơi tấm nền co giãn nhiều nhất.
Tranh hạt đá già đi chủ yếu ở kẽ. Bụi len vào giữa các hạt, nhất là ở vùng hạt thô, làm mảng màu xỉn dần mà lau khăn không lấy ra hết; phải dùng chổi lông mềm hoặc máy thổi bụi. Nếu tranh có lớp phủ keo trong trên mặt, lớp đó có thể ngả vàng theo thời gian và làm cả bức ấm tông lên. Hạt rụng thường bắt đầu ở mép tranh hoặc ở chỗ keo mỏng.
Hai kiểu già đi này dẫn tới hai cách chăm khác nhau. Tranh ghép mảnh cần khăn sạch, nước sạch và tránh hoá chất; tranh hạt đá cần phủi bụi đều đặn và tránh chà xát. Người mua biết trước thì chọn được lối hợp với thói quen dọn dẹp của nhà mình.
Về sửa chữa, ghép mảnh sửa từng mảnh, khó ở chỗ tìm đá cùng lô khớp vân; hạt đá vá từng vùng nhỏ, khó ở chỗ khớp cỡ hạt và tông. Cả hai đều dễ hơn nhiều nếu xưởng giữ lại vật liệu thừa của chính bức tranh đó, nên đề nghị điều này ngay khi đặt hoặc mua tranh.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Khi phân vân giữa hai lối cho một bức tranh đặt riêng, hãy đề nghị xưởng làm hai bản phác thảo hoặc một bản thử nhỏ cho vùng khó nhất, ví dụ khuôn mặt hay mảng lông. Nhìn thử một mẫu nhỏ đáng giá hơn nhiều lời mô tả.
Khi nghi ngờ một bức tranh được giới thiệu là đá quý nhưng vật liệu có thể là bột đá trộn keo, hạt nhựa hay thuỷ tinh màu, và giá trị lớn, hãy nhờ đơn vị kiểm định đá quý uy tín xem. Nhận dạng bằng mắt chỉ là gợi ý.
Khi tranh ghép mảnh lớn và nặng cần treo trên tường thạch cao, vách ngăn hay tường cũ, nên để thợ lắp đặt có kinh nghiệm hoặc kỹ sư xem kết cấu trước.
Khi tranh hạt đá bắt đầu rụng hạt hoặc tranh ghép mảnh bong mảnh, hãy liên hệ xưởng hoặc thợ phục chế, vì mỗi lối có cách vá riêng và cần vật liệu cùng lô để không lộ vết sửa.
Câu hỏi thường gặp
Tranh ghép mảnh hay tranh hạt đá đẹp hơn?
Không có câu trả lời chung. Ghép mảnh đẹp ở mặt đá phẳng bóng, giữ vân và ánh của đá; hạt đá đẹp ở độ lấp lánh và chuyển sắc mịn. Nên chọn theo đề tài, ánh sáng nơi treo và cảm giác mình thích.
Tranh hạt đá có phải là tranh đá quý thật không?
Nếu hạt được xay từ đá thật thì đó là tranh đá thật, chỉ khác lối làm. Cần phân biệt với tranh dùng bột đá trộn keo đúc, hạt nhựa hay thuỷ tinh màu. Khi giá trị lớn và có nghi ngờ, nên nhờ kiểm định.
Loại tranh đá nào dễ lau chùi hơn?
Tranh ghép mảnh có mặt phẳng bóng nên dễ lau hơn, chỉ cần khăn mịn ẩm. Tranh hạt đá có kẽ giữa các hạt nên nên phủi bụi, thổi bụi là chính, hạn chế chà khăn mạnh.
Vì sao tranh ghép mảnh thường đắt hơn ở cùng khổ?
Không phải lúc nào cũng vậy, nhưng ghép mảnh thường tốn giờ công cắt mài và hao hụt đá lớn, nhất là khi nhiều mảnh nhỏ và đá có vân đẹp. Giá cuối cùng vẫn phụ thuộc loại đá, độ phức tạp và kích thước.
Có thể kết hợp ghép mảnh và hạt đá trong một bức không?
Có, và nhiều bức đẹp làm như vậy: nền hoặc chi tiết mịn bằng hạt, điểm nhấn có vân hoặc ánh bằng mảnh cắt mài. Lối kết hợp đòi thợ vững cả hai và hoàn thiện bề mặt khéo hơn.
Pietra dura là gì?
Đó là tên gọi của kỹ thuật ghép đá màu nổi tiếng gắn với Florence, Ý, trong đó các mảnh đá được cắt mài khít tới mức đường ghép gần như không thấy. Tranh ghép mảnh hiện nay ở nhiều nơi chịu ảnh hưởng của cách nghĩ này, dù mức độ khít khác nhau.
